Den fiktive røyndommen

Reaksjonar har strøymt på etter Helene Uris utgiving av I mitt lune hi. Romanen er basert på ei verkeleg hending som hamna i rettssystemet i 2020, der ein mann installerte fleire kamera i sokkelleilegheita og filma leigebuarane sine. Ei mor og ei dotter som blei utsette for dette overgrepet, har kalla Uris roman «forkasteleg».

Eg skreiv nyleg ei bokmelding i denne avisa om I mitt lune hi, der eg behandla boka som den romanen ho er, men ikkje kom unna å kommentere også røyndomsaspektet. Kvifor ikkje? Kvifor kan ein ikkje berre ta sjangernemningar på ordet og lukke øyra for resten? Fordi den verkelege historia uvegerleg blir ein del av historia til romanen. Helene Uri og forlaget Gyldendal har ikkje lagt skjul på at boka er basert på ei verkeleg hending; Uri har òg sitert utdrag frå rettsdokumenta. Dei som er råka, kjenner seg brukte – igjen.

Har så Helene Uri lov til å forsyne seg av andre sine historier på denne måten? Sjølvsagt har ho det. Ei skjønnlitterær bok har i prinsippet lov til å basere seg på kva det skal vere. Og vi manglar ikkje eksempel i litteraturhistoria, lenge før Knausgård, før Gaute Heivoll, før Hanne Ørstavik, før Vigdis Hjorth, før Agnar Mykle, på at dette er blitt gjort. Men ein må samstundes ta inn over seg kva ein då gjer, i samtida. Det finst folk som er knytte til saka, som lever, og som kan synast det er vanskeleg å godta at «det berre er fiksjon», så lenge opplevingane deira dannar utgangspunktet for fiksjonen.

Ei venninne av meg blei ein gong gjenstand for ein slik bruk. Ein tjukk roman krinsa rundt livnaden hennar i ein viss periode av livet. Det verste, sa ho, var ikkje at ho var brukt, men at det var så mykje som ikkje var sant, som ikkje hadde skjedd. Det var openbert for alle som kjende henne at romanen var sydd kring henne, men «då kunne det vel også vore rett, det som stod der». Det kan med andre ord hende det er verre for dei involverte at ein grip til fiksjonsomgrepet og til den utøvande fiksjoneringa, som forfattarar og forlag kanskje trur skal frita dei for ansvar.

Eg har sjølv opplevd å bli brukt som «modell» i eit par romanar, den eine gongen var det meint som ei ærevising, den andre gongen var ein kollega og eg blanda saman i ei journalistisk stilling i band 6 av eit kjent bokverk. Det siste likte eg ikkje, av same grunn som den nemnde venninna mi ikkje likte «si» bok. Kollegaen min og eg måtte gjennom ein lang telefonsamtale der vi frustrerte kjende oss kalla til å gå gjennom romanutdraga og spørje: «Men det var då ikkje meg, var det deg? Og det var då ikkje deg, det var meg?» Eg la boka frå meg, fekk ikkje lese ferdig verket av rein indignasjon. Og irritasjon. Fram til det hadde eg gladeleg lese meg gjennom alle dei andre banda utan særleg medkjensle for alle dei andre utleverte personane. Det galdt jo ikkje meg, så då var det skjønnlitteratur.

Eg likte heller ikkje så godt den ærevisinga, ganske enkelt fordi eg ikkje hadde bede om henne, og dessutan kjende eg meg framandgjord. Å sjå ein fiktiv versjon av seg sjølv mellom permar vil sjeldan setje ein nærmare i kontakt med seg sjølv. Når ein i tillegg var beden om å vere takknemleg, blei det litt mykje.

Er du abonnent? Logg på for å lese vidare

Digital tilgang – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

E-postadressa di

Eg godtek vilkåra

Eller kjøp eit anna abonnement

Er du abonnent? Logg på for å lese vidare