Kulturkommentar
To nye dokumentarar viser at dei beste artistane lagar noko som kjennest som det er din idé. Sjølv om det aldri var det.
Publisert
Sist oppdatert
I veka som var, såg eg to dokumentarar. Begge om musikalske ikon som kvar på sitt vis har hatt innverknad på kva me tenkjer på som populærmusikk.
Baz Luhrmann, den australske regissøren bak Romeo + Juliet, Moulin Rouge og Elvis, er på kino no med filmen EPiC. Som er eit akronym for 'Elvis Presley in Concert'. Ganske smart, fordi det er eit tilklipt glansbilete av kven Elvis Presley var då han var på toppen av alt, ved starten av Las Vegas-konsertane.
Luhrmann fann gamle filmopptak då han gjorde bakgrunnsarbeid til spelefilmen Elvis (2022). Djupt inne i saltgruver i Kansas hadde Warner Brothers nemleg gøymt – og nærast gløymt – 59 timar med opptak frå konsertfilmane Elvis: That’s the Way It Is og Elvis on Tour. Saman med klipp frå Graceland og frå fans som var på konsertane, var det mogleg å lage ein film, tenkte Luhrmann.
Så fann han det verkeleg sensasjonelle. Eit 40 minutt langt lydopptak frå 1972, der Elvis fortel om seg og livet sitt, og seier ting han ikkje hadde sagt i intervju tidlegare. Eit intervju som vart stoppa av manageren, og som difor ikkje har vore kjent før no.
Luhrmann nyttar denne samtala til å gjere Elvis til forteljar i filmen, og kna forteljinga om Elvis til noko anna enn det biletet me har av han som stor vokalist, men samstundes lettvint sjarmør med ein tragisk slutt. Det er verdt å få med seg.
Elvis seier ting som at «image, biletet, er éin ting. Mennesket er noko anna. Det er vanskeleg å leve opp til eit bilete», at han ikkje vil meine noko om Vietnam-krigen, han er berre ein underhaldar, meiningane sine vil han halde for seg sjølv. Dessutan synest han ikkje noko om at folk kritiserer han for at han snurrar så mykje rundt når han syng.
Han kan ikkje noko anna.
Det kan ikkje Brian Eno heller. «Eg har aldri hatt ein jobb», fortel han i Eno, ein dokumentar regissert av Gary Hustwit, kjend for filmar om fontar (Helvetica) og form (Rams).
Eller, han seier det i den versjonen av Eno eg såg på direktestraum på nett torsdag. Brian Eno er ein produsent og kunstnar som aldri har stått heilt stille. Tidleg utforska han korleis kunst kan skape seg sjølv. Vere generativ. Difor er dokumentaren om han ein film som skapar seg sjølv.
Programmet lagar ein ny film til kvar visning.
Men det er ikkje KI, som i ein djupspråkmodell. Filmskaparane har utvikla eit dataprogram som hentar klipp frå ein enorm base av materiale frå den over femti år lange karrieren til Eno. Så lagar programmet ein ny film til kvar visning.
Det høyrest ut som eit påfunn, men det verkar. Eg har sett Eno to gonger. Fyrste gong var på BIFF, filmfestivalen i Bergen, i oktober 2024. Det var ikkje same filmen eg såg sist torsdag.
Dei liknar på kvarandre. Til dømes har begge ei historie om Eno sin fascinasjon for nokre biller som kravlar rundt på ei plante han har i hagen. Begge klarar å fortelje om reisa frå ikkje-spelande synthansvarleg i Roxy Music, via det målretta arbeidet med å lage musikk som fungerer som ein del av rommet (ambient – ikkje heismusikk), til å vere produsent for mellom anna David Bowie, Talking Heads og U2.
I versjonen eg såg i 2024, var det mellom anna søkjelys på Brian Eno som barn, korleis han oppdaga The Silhouettes-låten «Get a Job», med ein ivrig Eno som finn fram songen på YouTube og syng med. I filmen eg såg sist torsdag, spelte han mykje meir frå YouTube, men er like forbanna kvar gong det kjem ein reklamefilm. Ingen spør han om kvifor han ikkje betalar. Det kan jo ikkje stå på pengane.
Dei New York-baserte filmskaparane av Eno har synt filmen fleire stader i verda, og syner han med jamne mellomrom som betalt straum. I eit nettintervju etter filmen fortel regissøren Hustwit at idéen var todelt, han var lei av å reise på festivalvisningar og sjå same filmen om igjen og om igjen. Og han skjønte at den einaste måten Brian Eno ville stille opp i ein film på, var å gjere filmen til noko som ingen andre hadde gjort før.
Han fortel òg at dette er eit prosjekt som ikkje kjem til å verte ferdig. Dei fyller framleis på med nye klipp. Han skulle gjerne hatt fleire opptak frå Eno som produsent i studio. Det er det dei har minst av.
I eitt klipp som var med i begge versjonane eg har sett, vert David Bowie beden om å forklare kva Brian Eno bidreg med til ei studioinnspeling. Bowie ler. «Eg veit ikkje», seier han. «Han spelar ikkje så mykje. Eg står og miksar sjølv.» Så konkluderer han med noko skikkeleg Bowie-aktig: «Han endrar dei overordna rammene for det me held på med, det filosofiske aspektet.»
Sagt på ein annan måte: Brian Eno gir alle idéar dei seinare trur dei kanskje har tenkt på sjølve. Alltid sjarmerande, veltalande og morosam.
Når ein ser EPiC vert ein òg fascinert over sjarmen, sjølvrefleksjonen og humoren. Ein skjønar kvifor Elvis Presley trollbatt publikum gjennom 636 utselde Las Vegas-konsertar. Men me får sjå korleis han konstant improviserer, jobbar med musikarane og finn på ting som heilt klart ikkje var planlagde. Korleis både dei på scena og dei i salen jublar over å få vere i same rommet som denne større-enn-seg-sjølv-karakteren.
Elvis gjer publikum til eit instrument, som ein del av rommet. Og nett som Eno vert alle overtydde om at dei har fått idéen sjølve.
Slik sett er det eit interessant påfunn at Elvis-filmen sluttar med ei opplesing, eit slags dikt om at Elvis åt Amerika før Amerika åt han. Det er skrive og lese opp av Bono. Og kjem opphavleg frå ei innspeling med U2-konseptet Passengers. Der den mest sentrale personen er Brian Eno.
