Podkast
Heil ved
Roy Jacobsen møtte eg heime i Solveien på Nordstrand ein vårdag i april 2015. Ei fasjonabel adresse og eit presentabelt, men langt frå prangande hus – kjøpt for pengane han tente på Seierherrene.
Publisert
Sist oppdatert
Kona Anneliese var på arbeid, borna var flytte ut. Han viste fyrst rundt
i heimen, opp i andre etasje der han hadde skriveloft med skråtak. Oppslagsverk
og bøker stod langs veggene, mot vindauget ein stor iMac. Løfta han blikket forbi
skjermen, såg han rett inn i nokre grantre. Ein heimesnikra benk med leselys,
og på det luta tregolvet låg to gamle handmanualar med trehandtak. Fem kilo
kvar. Kjøkenet nede var «solid og jævlig dyrt», blanke, kvite flater, skinande
stålbeslag og ein velbrukt Moccamaster.
Sjølv vaks Roy Jacobsen opp i ei blokkleilegheit på Årvoll. Faren køyrde gravemaskin, mora arbeidde ved samlebandet på Freia-fabrikken. At han skulle leve av å skrive, var ei klassereise i seg sjølv, og det at han kjøpte seg hus i Solveien, ei gate som tradisjonelt har vore for velhaldne grosserarar, kjøpmenn og fabrikkeigarar, gjorde reisa lengre. I tillegg hadde han vener til topps i samfunnet, blant dei Jens Stoltenberg og Jonas Gahr Støre. Roy Jacobsen var ikkje redd for å meine, han var tydeleg, han var likande.
Idealtid
Det var med «Seierherrene» frå 1991 at Roy Jacobsen skreiv seg inn i litteraturhistoria som ein omtykt forfattar. Gjennom tre generasjonar skildrar han Etterkrigs-Noreg og oppbygginga av velferdssamfunnet. Boka vart folkelesnad, og Jacobsen vart nominert til Nordisk råds litteraturpris.
Boka er i to delar. Fyrste del er om vesle Marta som har mist mor si, og som vert sett bort til ein onkel. Seinare flyttar ho nordfrå til hovudstaden. Denne bolken er inspirert av historia til Roy Jacobsen si eiga mor. Også ho mista mor si tidleg, vart sett bort og flytta frå Dønna til Oslo. I andre del er det sonen Roger'n som fortel. Han er 11 år då hans historie byrjar, og det er ei scene herifrå som skulle verte ein snakkis i politiske og kulturelle kretsar.
Saman med familien er Roger'n på ferieheimen til fagforeininga Jord og Stein. Kvart år arrangerer dei Sommerløpet, og dette året, som er 1966, stiller om lag tretti til start i terrengløpet. Dei legg i veg, og for å korte ned fleire heseblesande sider, så kjem Jannik, storebror til Roger'n, fyrst i mål. Det er jubel, sjølv Roger'n unner storebroren sigeren, for det var hans tur, og han treng dette løftet i livet.
Så kjem premieutdelinga, og det er ikkje Jannik som vert ropt opp som vinnar, men ein tolvåring frå Nilsebu. Ingen skjøna noko som helst «før det endelige og skjebnesvangre ordet drønner over den dødsstille plassen i hele sitt patetiske velde – idealtid».
Idealtida er symbolet på dilemmaet eit sosialdemokrati står i, eit system som jamnar ut, der alle skal med, som gjer at dei ikkje lenger premierer dei beste, men løftar opp det middelmåtige. Far til Jannik rasar, han brøyter seg fram, og når han står framfor formannen som har fråteke sonen sigeren, får han berre eitt ord fram, eit hjelpelaust:
«Dåsemikkel.»
Jacobsen har ikkje eingong sett utropsteikn bak. Kampen for likskap og utjamning hadde lagt ei grå kappe over landet.
Gro går av! Kamera!
Sjølv hugsar eg ein kronikk som Roy Jacobsen skreiv i Dagbladet året etter. Gro Harlem Brundtland hadde trekt seg, og Jacobsen si skildring av sjokket på Youngstorget då landsmodera gjekk av, var skrive så framoverlent og levande at det var ein fryd:
«Litt over klokka halv åtte på kvelden fredag 6. november 1992 befant undertegnede seg i pressekantina i etasjen over landsmøtesalen, med haka i den første ølen og i intens flørt med den etter hvert så verdensberømte militære etterretningssjefens nydelige datter, da en NRK-mann kommer styrtende gjennom rommet – Gro går av! Kamera! Kamera!».
Det var det nære og det store med ein jacobsensk iver. Roy Jacobsen var ein framifrå forteljar med ei finstemt kjensle for menneskesinnet, og med eit drivande og organisk språk som skyv lesaren gjennom boksidene.
Mi absolutte favorittbok er Hoggerne, ein stram og kompakt roman om den finske vedhoggaren Timmo Vatanen under vinterkrigen. Han bur i byen Suomussalmi, russarane er på veg, og finnane nyttar den brende jords taktikk. Dei set fyr på byen og flyktar. Bortsett frå Timmo, han nektar. Russarane kjem, men Timmo får leve. Han kan noko russarane treng i dei drepande kalde finske skogane: Timmo kan skaffe dei ved.
Jacobsen hadde sjølv arbeidd i skogen, han hadde vore kvalfangar og fiskar, og hadde bygd si eiga hytte på Dønna. Han leigde òg ein husmannsplass i Nordmarka. Roy Jacobsen var ein praktikar, han var heil ved.
Sist eg trefte Roy Jacobsen, var i Gamle Logen i april. Det var ei mottaking for den islandske presidenten Halla Tómasdóttir, og kongefamilien var til stades. Jacobsen hadde sett seg på ein stol nær utgangen, inne i kroken, mot veggen på det låge galleriet. Vi helste, handtrykket var fast, men eg såg det på han.
Han var ikkje i form.
