Harde frontar framfor EU-val

Res­tau­ran­ta­ne ligg tet­ta­re enn kvalsafaribåtane i den gam­le ham­na i Rey­kja­vík. Hap­py hour el­ler nord­lys­crui­se? Til­bo­da ro­par mot ame­ri­ka­na­ra­ne, asi­a­ta­ne og eu­ro­pe­a­ra­ne som slent­rar langs kaia, sko­dar ut­over sjø og fjell, po­se­rer og knip­sar det eine bi­le­tet et­ter det an­dre.

Rey­kja­vík er ik­kje nett eit prakt­ek­sem­pel for ar­ki­tek­tur­opp­rø­ret. Det eine sig­nal­byg­get tru­gar med å ta merk­sem­da frå det an­dre. Dei mind­re husa er kas­ta inn i ven­leiks­kon­kur­ran­sen med knall­far­gar og vegg­må­le­ri. Sjå meg!, ro­per husa og for­sva­rer kvar einaste In­sta­gram-pub­li­se­ring dei får. Om dei ik­kje er ele­gan­te, er dei frykteleg sjar­me­ran­de. Og her, i myl­de­ret av språk og ma­ri­ti­me opp­le­vin­gar, vand­rar eg rundt for å fin­ne ut kva bro­der­fol­ket vårt mei­ner om EU.

For mei­nings­må­lin­gar har vist mar­kan­te hald­nings­end­rin­gar på øya. Så mar­kan­te at ein kan lure på om Island går mot si før­ste fol­ke­røys­ting om EU-med­lem­skap no­kon gong. Kva skjer, Island?

Kon­troll over fis­ken

Den fyrs­te eg spør, er ein mann i het­te­gen­ser med kvalsafarilogo. Han le­ver av tu­ris­tar som vil ut på ha­vet i RIB-båt, men i feb­ru­ar er det for kaldt for den slags, og no nyt­tar han tida til å hal­de bå­ten ved like. Om han vil pra­te med norsk pres­se om EU? Sjølv­sagt. Men ik­kje på en­gelsk – han snak­kar dansk.

– Eg trur det kun­ne gå bra å gå inn i EU, men eg er uroa for fis­ke­kvo­ta­ne våre, sei­er man­nen, som pre­sen­te­rer seg som Ódinn Hauks­son.

– Eg har job­ba som skip­per i Dan­mark og sett kor­leis fis­ka­rar frå Bel­gia, Eng­land og flei­re an­dre land kjem heilt opp­til kys­ten. Eg er redd for kutt i kvo­ta­ne våre.

Og kvo­ta­ne er ik­kje det einaste som uro­ar han ved ein EU-med­lem­skap. Han fryk­tar òg at eit lite land som Island, med ei be­folk­ning på dry­gt 380.000 per­so­nar, vil få lite å seie i EU-sys­te­met.

– Er EU eit stort tema no?

– Ja, det er det. For­di vi er red­de for fis­ken, og for at ut­len­din­gar skal kom­me og kjø­pe ener­gi­kjel­de­ne våre og alt vi har her på Island.

– Kva er ar­gu­men­ta for å gå inn?

– Å ver­te kvitt den is­lands­ke kro­na og gå over til euro. Det vil­le tru­leg vere po­si­tivt.

Tors­ke­krig

Eg fo­to­gra­fe­rer Hauks­son på brygg­ja. Står han på venst­re side, vil bak­grun­nen vise fis­ke­ri­verk­sem­da i Rey­kja­vík. Ytst i vika ligg ho­vud­kon­to­ret til eit av lan­dets stør­ste fis­ke­ri- og sjø­mat­sel­skap, Brim, og to sto­re trå­la­rar.

Fisk er og vert ei av dei vik­ti­gas­te næ­rin­ga­ne på øya i Nord-At­lan­ter­ha­vet, sam­an med tu­ris­me og kraft­krev­jan­de alu­mi­ni­ums­pro­duk­sjon.

I ham­na ligg òg to kval­fangst­skip, «Hvalur» 8 og 9. På Wi­ki­pe­dia kan eg lese at ski­pa er pro­du­ser­te i Tøns­berg, og at dei i 1973 vart rek­vi­rer­te av den is­lands­ke kyst­vak­ta og ut­styr­te med vå­pen for å bi­dra i den an­dre tors­ke­kri­gen.

Tors­ke­kri­ga­ne, som blus­sa opp i pe­ri­o­den 1958–1976, vi­ser kor langt Island i mo­der­ne his­to­rie har vore vil­lig til å gå for å for­sva­re sitt eige livs­grunn­lag.

I møte med dår­le­ga­re fis­ke ut­vi­da Island den eks­klu­si­ve fis­ke­ri­gren­sa si først til 12, der­et­ter 50 og til sist 200 nau­tis­ke mil frå kys­ten. Gren­se­ne pro­vo­ser­te bri­tis­ke fis­ka­rar, som heldt fram med å fis­ke i hav­om­rå­da kring Island, bak­ka opp av re­gje­rin­ga i heim­lan­det. Men is­len­dingane set­te hardt mot hardt, og øy­de­la, ved hjelp av væp­na skip som «Hvalur» 8 og 9, fis­ke­ut­sty­ret på ski­pa som segl­de inn i sona dei had­de de­fi­nert som si.

Tors­ke­kri­gen var ein til­spis­sa kon­flikt mel­lom eit lite og eit langt stør­re øy­ri­ke, der ves­le Island i det sto­re og hei­le gjekk ut som den vin­nan­de par­ten.

Eg ber Hauks­son gå til høg­re på bryg­gja. Gjen­nom ka­me­ra­lin­sa ser eg no eit im­po­ne­ran­de bygg­verk i re­flek­te­ran­de glas i ho­ri­son­ten. Det er kon­sert­hal­len Har­pa, som har fått den mest do­mi­ne­ran­de bå­ten i ham­na som nabo. Det er Kyst­vak­ta – det næ­rma­ste Nato-lan­det Island kjem eit sjølv­sten­dig for­svar.

Hald­nin­gar i end­ring

På den an­dre sida av det fug­le­rike tjer­net i Rey­kja­vík sent­rum – Tjörnin – ban­kar eg på ei kon­tor­dør i Tæknigardur – eit av dei mind­re pran­gan­de mo­der­nis­tis­ke byg­ga som ut­gjer uni­ver­si­te­tet på Island. Man­nen som tek imot meg, er ik­kje ber­re pro­fes­sor i me­te­o­ro­lo­gi, men også lei­ar i Heimssyn – den is­lands­ke sys­ter­or­ga­ni­sa­sjo­nen til Nei til EU.

Har­aldur Ólafs­son har stu­dert i Oslo og un­der­vist ved Uni­ver­si­te­tet i Ber­gen og for­tel med stort en­ga­sje­ment og på feil­fritt norsk om kor­leis is­len­din­ga­ne har end­ra sy­n på EU. Han op­nar den ber­ba­re da­ta­mas­ki­nen sin og pei­ker på tal frå by­r­ået Gallup. Sjå på det­te:

I 2010 sa 26 pro­sent av dei spur­de at dei støt­ta EU-med­lem­skap. I 2014 had­de ta­let vak­se til 37. Top­punk­tet kom i 2022, då 47 pro­sent sa dei vil­le inn i EU. I byr­jin­ga av feb­ru­ar i år had­de ta­let gått litt ned igjen. 42 pro­sent av dei spur­de sa no ja til EU, me­dan like man­ge – 42 pro­sent – sa nei. 16 pro­sent svar­te at dei var kor­kje for el­ler mot.

Ólafs­son mei­ner hald­nin­ga til EU heng sam­an med is­len­din­ga­ne sitt syn på sam­funns­ut­vik­lin­ga ge­ne­relt.

– Når det går gale i sam­fun­net, er det all­tid en­kel­te som sei­er at det ik­kje vil­le gått så gale om vi var med i EU. Her kjem in­va­sjo­nen i Uk­rai­na, sei­er han, og pei­ker på års­ta­let 2022.

– Plut­se­leg var det fleir­tal for EU. Et­ter kvart har støt­ta gått til­ba­ke att. Eg er over­tydd om at ut­vik­lin­ga vil hal­de fram den ve­gen. Og då trur eg ik­kje re­gje­rin­ga len­ger vil sy­nast at EU-for­hand­lin­gar er ein sær­leg god idé.

Har ald­ri røys­ta

Som No­reg har Island vore om­fat­ta av EØS-av­ta­len si­dan 1994. Men i mot­set­nad til nors­ke vel­ja­rar har is­len­dingane ald­ri røys­ta over EU-med­lem­skap. I kjøl­vat­net av fi­nans­kri­sa, i 2009, søk­te den då­ve­ran­de re­gje­rin­ga om å star­te for­hand­lin­gar med EU, ber­re for å sjå den nes­te re­gje­rin­ga for­melt av­slut­te pro­ses­sen i 2015.

Om fol­ket vil, kan den før­re søk­na­den li­ke­vel gje Island eit hur­tig­spor inn i EU. Pre­si­dent i Europakommisjonen Ur­su­la von der Ley­en har sagt at søk­na­den fram­leis er gyl­dig. Der­med vil Island raskt kun­ne ta opp att for­hand­lin­ga­ne. Og det vil den nye re­gje­rin­ga – i alle fall iføl­gje re­gje­rings­platt­for­ma.

Si­dan par­la­ments­va­let i slut­ten av 2024 har Island vor­te styrt av ein trepartikonstellasjon, der det li­be­ra­le par­t­iet Re­form (Vidreisn) iv­rar for EU-med­lem­skap. Sam­an med So­si­al­de­mo­kra­ta­ne (Samfylkingin), som også er eit «ja til EU»-par­ti, klar­te Re­form å for­hand­le fram ei sem­je også med det EU-skep­tis­ke Fol­ke­par­t­iet (Flokkur fólksins). Re­gje­rin­ga skal lyse ut fol­ke­røys­ting – ik­kje om EU-med­lem­skap, men om EU-for­hand­lin­gar. Fyrst om ei sem­je mel­lom Island og EU kjem på plass, vil fol­ket ver­te kal­la inn til å røys­te om sjøl­ve med­lem­ska­pen.

Ólafs­son tvi­lar på om Island no­kon gong kjem så langt. I alle fall job­bar han ak­tivt imot, og det er han ik­kje ålei­ne om. Tid­le­ga­re i år vart det opp­ret­ta ein ny or­ga­ni­sa­sjon for neifolk på venst­re­si­da i po­li­tik­ken, som ar­gu­men­te­rer for å hal­de Island unna eit sta­dig meir mi­li­ta­ri­sert EU.

Fol­ke­sty­re fyrst

«Ein eu­ro­pe­isk hær er rett rundt hjør­net, og is­len­din­ga­ne må spør­je seg om dei vil føre­bu bar­na og sam­fun­net på å tene ei eu­ro­pe­isk mi­li­tær­makt med vå­pen, el­ler om dei vil ver­te for­kjem­pa­rar for fred i ver­da», står det i opp­starts­er­klæ­rin­ga til den nye nei-organisasjonen.

– Eg for­står dei, sei­er Ólafs­son om den nye sys­ter­or­ga­ni­sa­sjo­nen.

Som dei er han kri­tisk til eit EU som in­teg­re­rer seg sta­dig tet­ta­re, også in­nan for­svar. Han ser ik­kje på den rus­sis­ke full­ska­la­in­va­sjo­nen i Uk­rai­na som eit ar­gu­ment for EU-med­lem­skap, men imot. Han mei­ner EU er langt meir krigs­vil­lig enn Island.

– Island har ald­ri hatt eit for­svar og har in­gen mi­li­tær­kul­tur.

– Har ik­kje Island òg eit an­svar for å kjem­pe for eit fritt Europa?

– Jo, det er eg samd i. Og det er my­kje let­ta­re om Island er eit sjølv­sten­dig land. Sjå ber­re på kor­leis EU re­a­ger­te då pre­si­den­ten i Un­garn, Vik­tor Orbán, drog til Mos­kva for å snak­ke med pre­si­den­ten der.

Ólafssons syn på EUs rol­le i krigen i Ukraina skil seg frå ho­vud­lin­ja som rår blant norske folkevalde, men kri­gen er ik­kje den vik­ti­gas­te saka i Heimssyn, så vi går vi­da­re. Det vik­ti­gas­te ar­gu­men­tet Heimssyn har mot EU-med­lem­skap, kjen­ner vi frå de­bat­ten hei­me i No­reg: fol­ke­sty­re.

– Det er utru­leg vik­tig at lo­va­ne vert laga av fol­ket og får sitt man­dat av dei som bur i lan­det. At lo­va­ne pas­sar til sam­fun­net vi har. Og vårt sam­funn er på man­ge må­tar fun­da­men­talt for­skjel­lig frå sam­fun­na nede i Europa, sei­er Ólafs­son og held fram:

– Vi er eit lite sam­funn kul­tu­relt og språk­leg og le­ver på ei øy langt frå mark­na­de­ne. Øko­no­misk er vi ann­leis for­di hei­le be­folk­nin­ga le­ver av na­tu­ren. Ved å vise han fram el­ler ved å hen­te ut ener­gi og fisk. I Tysk­land og Frank­ri­ke er det ann­leis. Og det er jo dei som be­stem­mer. Kan­skje kan EU-lo­var vere bra i 80 pro­sent av til­fel­la. Men dei an­dre 20 pro­sen­ta­ne kan føre til ka­tast­ro­fe.

Stra­te­gisk plas­sert

At ver­da end­rar seg, treng sjølv­sagt ik­kje å gje­re ja-mann av ein nei-mann. Ólafs­son trur 25 pro­sent av be­folk­nin­ga vil seie nei til EU uan­sett kva som skjer. At pre­si­den­ten i USA har tru­ga Grøn­land på ein måte som har tært på til­li­ten i Nato, på­ver­kar hel­ler ik­kje Ólafs­sons syn på al­li­an­sar.

– USA vil ald­ri no­kon gong til­la­te ei fi­endt­leg stor­makt å kom­me til Island, sei­er han.

Til det har USA for sterk ei­gen­in­te­res­se av å vere til stades på øya, som ligg stra­te­gisk plas­sert i Nord-At­lan­ter­ha­vet. Den geo­po­li­tis­ke plas­se­rin­ga gjor­de at bri­ta­ne ok­ku­per­te øya un­der an­dre verds­kri­gen, før ame­ri­ka­na­ra­ne et­ter kvart tok over. USA opp­ret­ta i et­ter­krigs­ti­da ein mi­li­tær­ba­se på Kef­la­vik, som var i drift fram til 2006. Si­dan har Nato-land veks­la på å over­va­ke om­rå­da kring Island.

Vi kjem oss ut av kon­to­ret, som ik­kje ber­re er fylt med per­mar, bø­ker og ei tav­le med rek­ne­styk­ke, men òg med ein mad­rass på høg­kant, lego, bi­le­te og tyr­kis­ke søt­sa­ker. Vi pas­se­rer eit enormt kvitt trekk­spel­for­ma ki­no­bygg, endå eit mo­der­nis­tisk sig­nal­bygg, og køy­rer bil ned til Tjörnin, for å ta bi­le­te ein stad utan par­ker­te bi­lar.

Ólafs­son bru­kar ster­ke ord om mei­nings­mot­stan­da­ra­ne sine i EU-saka. Ein er EU-Quis­ling. Ein an­nan EU-fa­scist.

– Han er EU-fa­na­ti­kar, sei­er han når eg for­tel at den nes­te av­ta­len min er med Alltinget-rep­re­sen­tan­ten Pa­wel Bar­to­szek frå re­gje­rings­par­t­iet Re­form.

All­tin­get ligg på den an­dre sida av vat­net, og Ólafs­son pei­ker dit­over.

– Un­der fi­nans­kri­sa var det ein som heis­te eit flagg frå dag­leg­va­re­kje­da Bo­nus på All­tin­get, med bi­le­te av ein rosa spa­re­gris.

Island har reist seg et­ter fi­nans­kri­sa, men folk slit med pris­au­ken. In­fla­sjo­nen var på 5,9 pro­sent i 2024 og på 4,1 i fjor.

All­tin­get

Ei stund sei­na­re står eg utan­for det som vert rek­na som eit av ver­das eldste par­la­ment. Det var på plas­sen utan­for her, på Austurvöllur, at folk slam­ra med kje­lar og pan­ner un­der fi­nans­kri­sa og bar pla­ka­tar med «helvitis fokking fokk».

All­tin­get har rø­ter til­ba­ke til år 930, då dei frem­ste rep­re­sen­tan­ta­ne for øya møt­te på Tingvellir, 40 ki­lo­me­ter unna. All­tin­get i Rey­kja­vík – eit so­lid bygg av grå vul­kansk stein – er frå 1881. Byg­get ver­kar lite til å huse eit mo­der­ne par­la­ment, og det skal vise seg at det via un­der­jor­dis­ke gan­gar er kop­la til flei­re ny­are bygg som strekkjer seg over hei­le kvar­ta­let. Og i den al­ler ny­as­te de­len av All­tin­get, opna for ber­re eitt år si­dan, skal eg møte Pa­wel Bar­to­szek.

Bar­to­szek vi­ser meg inn i eit roms­leg mø­te­rom i be­tong og varmt tre­verk. Han for­tel at han var fødd i Po­len i 1980 og flyt­ta med for­eld­ra sine til Island som åt­te­år­ing. Han byr­ja sitt po­li­tis­ke en­ga­sje­ment i Sjølv­sten­de­par­tiet (Sjálfstædisflokkurinn), men då EU-saka split­ta par­t­iet i 2016, gjekk han inn i det nye par­t­iet Re­form (Vidreisn). I dag lei­er han All­tin­gets utan­riks­ko­mi­té. Det er ei stor ære for han, sei­er han, som inn­vand­rar, å re­pre­sen­te­re Island utan­lands.

Bar­to­szek og Ólafs­son ser ulikt på det mes­te som har med EU å gje­re – mel­lom anna på pro­ses­sen vi­da­re. Bar­to­szek sei­er han er trygg på at fol­ke­røys­tin­ga om EU-for­hand­lin­gar fak­tisk vil ver­te gjen­nom­ført. Utan­riks­mi­nis­te­ren sa ny­leg at for­sla­get om fol­ke­røys­ting vil ver­te lagt fram for All­tin­get før som­ma­ren. Iføl­gje lo­ven må fol­ke­røys­tin­ga haldast mel­lom tre og tolv må­na­der et­ter at All­tin­get har røys­ta for hen­ne. Om All­tin­get ved­tek ei fol­ke­røys­ting i juni, vil fol­ke­røys­tin­ga måt­te ver­e ­hal­den in­nan juni 2027 – sei­nast.

– Utan at eg sit på inn­si­de­in­for­ma­sjon, trur eg re­gje­rin­ga vil hal­de fol­ke­røys­tin­ga hel­ler før enn sei­na­re, sei­er Bar­to­szek.

Det er mog­leg å sjå føre seg uven­ta ma­nøv­rar når po­li­tikk og pøl­ser skal la­gast. I All­tin­get er det til dø­mes in­ga gren­se for kor len­ge ein po­li­ti­kar kan hal­de ein de­batt gå­an­de. Det gjer det mog­leg å tre­ne­re upo­pu­læ­re ved­tak.

– Rep­re­sen­tan­tar kan prø­ve seg med fi­li­bus­tertaktikk, men det er eit klart fleir­tal for å gjen­nom­fø­re fol­ke­røys­tin­ga, sei­er Bar­to­szek.

– Kvi­for mei­ner du tida er inne for å star­te EU-for­hand­lin­gar?

– For det fyrs­te for­di det er po­li­tis­ke vil­je til det. Dess­utan ser vi at støt­ta både til EU og til Nato auka dra­ma­tisk et­ter full­ska­la­in­va­sjo­nen i Uk­rai­na. Det trur eg er for­di folk inn­ser at vi le­ver i ei tid då det er bet­re å ha flei­re ve­ner enn fær­re. Og det er bra å vere venn med li­ke­sin­na na­sjo­nar. Det har vore eit stem­nings­skif­te. For fyrs­te gong fin­st det in­gen par­ti på All­tin­get som er imot Nato-med­lem­skap.

– Har ik­kje Island – som ei øy langt frå kon­ti­nen­tet og med ein rå­va­re­ba­sert øko­no­mi – an­dre in­te­res­ser enn an­dre EU-land?

– Alle land har uli­ke in­te­res­ser. Og Island er alt tett in­teg­rert i EU gjen­nom EØS-av­ta­len. I ei tid då han­del vert brukt som vå­pen, sy­nest eg at det å vere del av ein toll­uni­on, ik­kje ber­re ein fri­han­dels­uni­on, også hand­lar om trygg­leik.

Bar­to­szek er dess­utan heilt samd med RIB-kaptein Ódinn Hauks­son i at va­lu­t­aen er for sår­bar. Ei eks­pert­grup­pe der mel­lom an­dre dei to nors­ke øko­no­ma­ne Stei­nar Hol­den og Hil­de C. Bjørn­land er med, grei­er no ut po­si­ti­ve og ne­ga­ti­ve si­der ved å skif­te ut is­lands­ke kro­ner med euro.

– Vi har ein li­ten, sår­bar va­lu­ta. His­to­risk har vi hatt my­kje hø­ga­re in­fla­sjon og ren­ter enn lan­da vi jam­fø­rer oss med. En­kel­te hev­dar vi kan luk­kast bet­re ved å føre ein meir an­svar­leg po­li­tikk. Men an­ten har alle fi­nans­mi­nist­ra­ne dei sis­te 70–80 åra vore udu­ge­le­ge, el­ler så har vi eit sys­tem­prob­lem.

– Då No­reg for­hand­la med EU i 1990-åra, fekk fis­ke­ri­mi­nis­te­ren til­nam­net Jan Henry «no fish» Olsen, for­di han sa at No­reg ik­kje had­de éin fisk å gje. Kva er din po­si­sjon?

– Vi er open­bert kla­re for å for­hand­le med EU, men vi har ster­ke na­sjo­na­le in­te­res­ser å for­sva­re. Eg tenkjer at EU også treng å lære av eig­ne er­fa­rin­gar. No­reg sa nei.

Bob­ler i byen

Det er kveld i Rey­kja­vík, og på ein bar rett ved Alltinget byr Fram­stegs­par­t­iets kvin­ner på sprud­lan­de drik­ke, mak­ro­nar og EU-de­batt. Den tid­le­ga­re utan­riks­mi­nis­te­ren, par­ti­prins­es­sa Lil­ja Dögg Alfredsdóttir, er trekk­plas­ter. Ho skal sva­re på spørs­må­let om Island bør gå inn i EU. Si­dan Fram­stegs­par­t­iets kvin­ner til­sva­rar Senterkvinnene i No­reg, er sva­ret gje­ve, men meir står på spel no enn på lang tid.

Når eg kjem til lo­ka­let, har mel­lom 20 og 25 per­so­nar møtt opp og ven­tar ber­re på ho­vud­per­so­nen. Eg vert te­ken imot med opne ar­mar av tre kvin­ner, som alle snak­kar norsk og gjer­ne vil snak­ke om No­reg.

– Eg skul­le ønskje at også is­landsk pres­se had­de møtt opp, sei­er ei av dei.

En­de­leg kjem Lilja Alfredsdóttir, som tek seg god tid til å pra­te både med meg og med par­ti­ven­nin­ne­ne. Ho mei­ner at eit land med Is­lands rå­va­re­ba­ser­te øko­no­mi ik­kje pas­sar inn i EU.

– Eks­por­ten vår kvi­ler på tre søy­ler – fisk, ener­gi og tu­ris­me. Vi har sjølv­sagt også tek­no­lo­gi og in­no­va­ti­ve bran­sjar, men rå­va­rer ut­gjer fun­da­men­tet for vel­fer­da vår. Sam­an med den geo­gra­fis­ke plas­se­rin­ga vår gjer det ut­gangs­punk­tet for å gå inn i EU ut­ford­ran­de.

Alfredsdóttir un­der­stre­kar at ho støt­tar opp un­der EØS-av­ta­len Island har i lag med No­reg5 og Liech­ten­stein. Avtalen er å fø­re­trek­kje fram­for EU-med­lem­skap, sei­er ho, for­di ho­vud­se­tet for av­gjer­der fram­leis vil lig­gje i Oslo og Rey­kja­vík.

Alfredsdóttir pei­ker på at EU sjølv står i ein ut­ford­ran­de si­tua­sjon.

– EU har tapt kon­kur­ran­se­kraft og mis­ta mo­men­tum. Og eg er uroa for at EU-in­teg­re­rin­ga vert sta­dig dju­pa­re. Eg trur det er vans­ke­le­ga­re for land i EU å auke kon­kur­ran­se­kraf­ta si. Av­gjerds­pro­ses­sa­ne tek leng­re tid og gjer det vanskelega­re å kon­kur­re­re.

EU har tapt kon­kur­ran­se­kraft og mis­ta mo­men­tum.

Lil­ja Dögg Alfredsdóttir, leiar i Framstegspartiet

– Har trygg­leiks­si­tua­sjo­nen end­ra si­tua­sjo­nen for Island?

– Ik­kje slik eg ser det. Våre to ho­vud­pi­la­rar er Nato-med­lem­ska­pen og for­svars­av­ta­len med USA frå 1951, som er svært om­fat­tan­de.

Alfredsdóttir pei­ker på at Is­lands plas­se­ring vil ver­te endå meir sent­ral når isen smel­tar i Ark­tis og flei­re han­dels- og skips­ru­ter op­nar seg.

– Vi vil sjå kor­ta­re skips­ru­ter frå Asia til Ame­ri­ka og Europa. Eg sy­nest Island bør sjå på alle høve til å sa­mar­bei­de med an­dre na­sjo­nar – med Nor­den, USA og EU, men ik­kje bin­de oss til eit sa­mar­beid som tru­leg vil sen­ke den øko­no­mis­ke veks­ten.

Alfredsdóttir skal tale til sine eig­ne, og stem­nin­ga er god. Ho står fem da­gar frå ei kamp­vo­te­ring om lei­ar­ver­vet i Fram­stegs­par­ti­et, som ho kjem til å vin­ne. Ho sei­er til meg at EU-saka kan ver­te den sto­re saka for hen­ne fram­over. Fram­stegs­par­ti­et gjekk kraf­tig til­ba­ke ved det før­re val­et, og Alfredsdóttir mis­ta plas­sen på All­tin­get, så ho kan tren­ge ei sak som fen­gjer.

Den kom­man­de par­ti­lei­a­ren går til sce­na. Star­ten på ta­len skjø­ner eg, sjølv om eg ik­kje meist­rar is­landsk. Ho si­te­rer den le­gen­da­ris­ke bri­tis­ke stats­mi­nis­te­ren Win­ston Churc­hill: «Den som kon­trol­le­rer Island, held ein pis­tol ret­ta mot Eng­land, Ame­ri­ka og Ca­na­da.»

Det ves­le pub­li­kum­met ler og klap­par. Eg høy­rer snakk om Trump, Pu­tin og tors­ke­krig.

Eg går ut, og pas­se­rer sta­tuen utan­for All­tin­get, plas­sert høgt på sok­kel. Det er Jón Sig­urds­son, som leidde sjølv­sten­de­rørs­la på Island på 1800-ta­let. Han dreiv fram re­etab­le­rin­ga av All­tin­get og ein ei­gen grunn­lov. Fri­dom­men på det mo­der­ne Island er fram­leis ung. Fyrst i 1944 reiv is­len­din­ga­ne seg laus frå uni­o­nen med Dan­mark, et­ter ei fol­ke­røys­ting med eit over­vel­dan­de fleir­tal for sjølv­sten­de.

Men kva er sjølv­sten­de for is­len­dingane i 2026? For au­ge­blin­ken ser fol­ket ut til å vere like delt som nordmennene i tida før folkerøystinga i 1994.