Del 2 av 3: Rekruttering til krigen
 

Eg har bestemt meg for å skrive ned korleis det er når du vert flytta til eit russisk varetektsfengsel, den delen av straffesystemet som heiter SIZO. Det som går føre seg denne aller første dagen, slår eit menneske heilt ut. Det fjernar all normalitet og får deg til å godta ting du elles aldri ville ha gått med på.

Heile prosedyren varer frå 12 til 15 timar. Først er det turen med fangetransporten; det er trongt, ingen vindauge og knapt nokon ventilasjon. Bilen hentar folk i tur og orden frå ulike stader, og reisa dreg ut – det tek halvannan til to og ein halv time. Det er heitt og lite luft, lufta er stinn av lukter, tida slepar seg av garde. Allereie her kjenner du at det bygger seg opp, at du vert irritert og sliten – men dette er berre byrjinga.

Les også:

Del 1: Arrestasjonen

«Eg rekk å seie til kona mi at det er alvorleg, og at dei kan kome til å setje meg i fengsel. Ungane er i sjokk.»

Del 3: Notat om fengslingsmøte, rettsmøte om forlengd varetekt og påfølgjande ankar

«Avgjerda var klar allereie før rettsmøtet starta.»

– Eg kjem aldri tilbake til Russland

Ein liten sum pengar til eit antikorrupsjonsfond kan snu opp ned på livet.

Når du er komen fram, vert alle plasserte i ein type celle som dei kallar «drikkeglas» — dette er celler på om lag 15 kvadratmeter med toalett og smale benkar langs veggene. I kvar celle sender dei inn åtte til tolv personar, rekkefølga er tilfeldig. Ingen forklarer nokon ting. Det finst inga klokke. Vatn eller mat er det heller ikkje, med mindre du hadde med deg noko sjølv. Ved doen er det ei vasskran, men det som kjem ut der, er så dårleg at mange ikkje tør drikke det. Det er ingen ventilasjon. Dei som har sigarettar, røyker. Dei røyker nesten utan stans, og lufta vert tung og seig.

Du berre sit der og ventar. Eller står. Kva du ventar på, og kor lenge, er uvisst. Tid er noko det ikkje lenger er mogleg å forstå og gripe.

Av og til vert du henta ut for å gjennomgå ulike prosedyrar – medisinsk undersøking, fingeravtrykk, røntgen. Kvar av dei tek kanskje 10–15 minutt, men det går timar mellom dei. Tre, fem – det kjennest som ei æve. Du er snart attende i dette same «drikkeglaset» og ventar – igjen. Du får ingen informasjon, det einaste du høyrer, er kommandoane «reis opp», «ut», «gå inn».

Alle samtalar dreier seg om det same: kven som er sikta for kva, kvifor ein vart arrestert, og kven som tidlegare har sete kvar. Dette er ikkje akkurat styrkande samtalar. Men her snakkar ein ikkje om anna. Og gradvis vert du dregen inn i denne logikken. Nokon annan kontekst finst ganske enkelt ikkje.

Når det er i ferd med å mørkne – vi er i juli, så klokka må vere rundt elleve – vert du henta ut til avhøyr. Nokre vert avhøyrde formelt, andre vert det lagt press på. Avhøyret mitt er av det tøffe slaget: Eg er jo «ekstremist». Eg får provoserande spørsmål og blir pressa. Dei freistar å setje meg fast – få meg til å miste fatninga. Eg nektar å svare utan advokat, men det er svært ubehageleg. At eg er så utsliten i utgangspunktet, gjer nok opplevinga endå verre.

Så ber det attende til meir venting. Først når det går mot midnatt, får vi utdelt ein rasjon tørrmat. Men ikkje vatn.

På dette tidspunktet er du allereie heilt flat og heilt tom, både fysisk og psykisk.

Rundt klokka eitt på natta er det tid for å dusje. I kvart kabinett er det to dusjhovud – vi vert stuva inn i grupper på åtte og får til saman 10–15 minutt. Etter dette: madrass, pute, sengeklede. Alt skjer fort, vi får ingen forklaringar eller instruksar. Og så, i to–tre-tida, vert vi skilde og plasserte på cellene der vi skal vere.

Du går inn i mørkeret. Her søv dei. Kvar du er, kven som er her, kva reglar som gjeld her – dette veit du ingenting om. Det er ingen som tek imot deg og forklarer ting. Du finn deg berre ei ledig køye og sig saman. Du er heilt utsliten. Det er heilt tomt i hovudet.

Når morgonen kjem, byrjar den nye røyndomen. Den andre dagen i «Karantenen».

«Karantenen» er det ein kallar den innleiande fasen i varetektstida. Det er tøffare vilkår her enn det som kjem seinare. Eg var der i ti dagar – lenger er det ikkje tillate å halde nokon der. Dette var den tyngste perioden av heile den tida eg var innsett.

Cellene er like store som vanlege celler, men her rommar dei åtte personar, ikkje fire til seks. Vindauget er sperra med gitter og lèt seg berre så vidt opne til ei trong glipe. Du flyttar aldri på deg, og du har ingen kontakt med omverda. Du er fysisk isolert frå alt.

Ingen lufteturar. Ingen dusj. Ingen bøker. Ingen brev. Du mottek ikkje noko frå verda utanfor. Det er berre tillate å sende eitt einaste brev – og det vil gå fleire veker før eg får vite om det kom fram.

Det aller tyngste er isolasjonen – det å vere så totalt avskoren frå verda utanfor. Du veit ikkje kva som skjer med dei du er glad i. Dei veit ikkje kva som skjer med deg. Og det er ingenting å gjere med dette, og ingen måte å endre det på. Og denne tanken kvernar rundt i hovudet.

Dei fleste er her i tre til fire dagar. Nokre få i ei veke. Og heile tida er det berre venting. Det skjer så godt som ingenting, med unntak av ei medisinsk undersøking den første dagen. Og så den daglege dosen med krigsagitasjon, då. Om du ikkje syner noko interesse for temaet, varer det berre nokre minutt, men denne samtalen er noko du skal gjennom kvar dag.

Livet, grunnleggande fysiske behov ... Her hamnar folk rett etter at dei har vorte arresterte, ofte utan klede og mat. Det er uråd å få tak i noko. Noko å vaske seg med, til dømes. Reine klede. Noko så enkelt som ein kopp te. Det er ingen informasjon å få, heller ikkje noko å fordrive tida med. «Tida»? Ikkje eingong tida har ein lenger ei normal oppfatning av.

For det finst ingen klokker. Vi freistar å ta tida tilbake ved hjelp av sola: Vi lagar merke på vindaugskarmen og festar eit samanbretta papir innunder kanten for å få eit slags primitivt solur. Vi bruker nokre timar på denne oppgåva, men dette er viktig – slik har vi i det minste ein idé om kva klokka er.

Underhaldning er det minimalt med: Vi speler backgammon eller dam med brikker som vi lagar av brød. Litt prat, rydding og reinhald, og litt fysisk fostring som du finn på sjølv. Kanskje ei bok, om nokon har vore heldig og fått lov til å ta henne med.

Det er ei ganske spent stemning reint sosialt. Den som er ny på cella, må straks gjere greie for kva paragraf han er sikta etter, og då er det nokre kategoriar som ein stiller seg særs negativ til. Slike folk vert snart utsette for innskrenkande grep – mobbing, utfrysing og fornedring. Det er utan fysisk vald, men brutalt. Dette gjer at atmosfæren i cella vert ytterlegare spent.

Og alt dette kjem i tillegg til denne totale uvissa. Du veit ingenting. Ikkje kor lenge du skal vere her, kva som vil skje vidare, korleis det vil gå med saka di.

Nett desse første dagane – etter at opphaldet under primitive forhold i «Karantenen» har teke frå deg alle krefter – går det føre seg ei systematisk rekruttering av innsette til krigen.

Den utmattande prosedyren som ein har vorte utsett for, syter for at ein svært stor del seier ja til å skrive kontrakt (i staden for straff). Om lag 30 prosent samtykker med det same, og ytterlegare 10 prosent seier at dei vil gjere det seinare, når dei har fått vite meir om framtidsutsiktene sine og kor lang dom dei får.

Dette er ein vanvitig høg prosent.

At så mange teiknar seg på lista, kjem ikkje av at desse folka er overtydde og støttar krigen. Det kjem av den tilstanden dei er i. Dei er fysisk avkrefta. Under maksimalt stress. Totalt avskorne frå sine næraste og frå all form for informasjon. Uvissa rundt framtida er så skremmande at mange ville samtykke i kva som helst, berre for å kome seg bort – bort frå desse omstenda.

I denne tilstanden vert alle andre omsyn fortrengde og uvesentlege – både farane ved å ta del i kamphandlingar, og, ikkje minst, heilt grunnleggande moralske problemstillingar.

Det einaste som er att, er eit ynske om å kome seg bort herifrå, koste kva det koste vil.

Omsett frå russisk av Randi Gaustad