Med stjernereiser til sjølvinnsikt

«Jammen var det på tide at ein forfattar av science fiction- og fantasy-litteratur fekk denne gjeve prisen, som i femti år har gått til realistane!» 

Ursula K. Le Guin var som vanleg krystallklår og provokativ frå podiet då ho i 2014 fekk National Book Foundation Medal for Distinguished Contribution to American Letters. Ho bruka utopien og det fantastiske til å seie noko essensielt om grunnvilkåra for den menneskelege eksistensen.

Le Guins posisjon var spesiell, ho var sjeldan høgt verdsett både av litteraturkritikarar og eit breiare publikum. Science fiction (sci-fi) og fantasy, som kan samlast under omgrepet spekulativ fiksjon, blir ofte møtte med fordommar. Visse teikn i tida viser at dette moglegvis er i endring: Mary Shelleys klassikar frå 1818, Frankenstein, er i vinden, både med ei ny filmatisering av stjerneregissøren Guillermo del Toro på Netflix og på kino – og ikkje minst i den eminente P2-serien Leseklubben.

Dessutan går Solvej Balles grensesprengande Om utregning av romfang sin sigersgang gjennom den litterære verda. Romanserien tar utgangspunkt i at tida har stansa opp, og same dagen blir gjentatt i det uendelege. Verket utfordrar både gamle og nye idear om dei konstruksjonane vi har laga oss for å halde rammene rundt tilværet på plass.

Allsidig litteratur

Poenget med sci-fi-litteratur er ikkje først og fremst høgteknologiske stjernereiser eller gruoppvekkjande rom-monster. Som all litteratur speglar bøkene nødvendigvis den tida dei er skrivne. Historier med ein sterk Verfremdungseffekt (underleggjering) kan opne auga våre når det gjeld avgrensingar og moglegheiter her og no. 

No som maskinene – intelligente eller ikkje – er i ferd med å ta over så mykje for oss, treng vi menneskeleg imaginasjonskraft meir enn nokon gong, og gode soger som kan stimulere kreativ og kritisk tenking.

Då eg vaks opp i dei politisk korrekte 70- og 80-åra, kjende eg ikkje mykje til fantastisk litteratur utanom folkeeventyra våre. Først då eg som mor skulle finne bøker som kunne høve til høgtlesing både for barnet og meg, oppdaga eg fantasylitteraturen. Tidsmessig fall dette saman med dei enorme kommersielle suksessane til filmatiseringane av Ringenes herre og Harry Potter, rundt år 2000. Plutseleg var det fantasy overalt. 

Då barnet mitt etter kvart byrja lese på eiga hand, var det typisk nok nettopp slike bøker. Det var no eg fekk auga opp for Ursula K. Le Guin. Ho var då for lengst omsett til norsk, mykje takka vere våre to heimlege djerve riddarar for den litteraturen dei lika å kalle «fabelprosa»: Tor Åge Bringsverd og Jon Bing.

Ikkje-dystopisk science fiction

Mange tiår før «trans» vart ei politisk rørsle, skreiv Le Guin om biologisk kjønnsskifte. Romanen Mørkets venstre hånd kom i år i nyomsett utgåve av Simen Hagerup. Boka høyrer til Hain-syklusen. Romanserien er ikkje bunden saman gjennom handling og karakterar, men spring ut av same idéverd. På planetane i dette universet bur menneske som er etterkomarar av folk som ein gong i tida utvandra frå moderplaneten Hain. Nokre av dei har gått saman i ei eining som blir kalla Ekumen, eit interstellart FN eller EU med demokratisk tilsnitt. Utsendingar frå Ekumen reiser med romskip rundt i verdsrommet for å arbeide for at stadig fleire verder skal innlemmast i samanslutninga. 

Føremålet er demokratisk, å gi hjelp og støtte mot problem som trugar den einskilde kloten, som omsynslause despotar, meiningslause krigar og miljømessig kollaps. Litt aktuelt, kanskje?

I Mørkets venstre hånd kjem utsendinga Genly Ai til planeten Gethen (Vinter), der han freistar å kome i posisjon til å byrje det diplomatiske arbeidet for å få herskarane over til Ekumens tankegang. Han strever, bommar på dei kulturelle kodane, set seg sjølv i fare. Først når han opnar seg heilt og intimt for det framande, når han målet. 

Dette å møte noko ukjent med open nyfikenheit er ein raud tråd gjennom mange Le Guin-bøker.

Ei anna sterk bok frå Hain-universet er Skog vil si samfunn, på norsk i 1979. Suksessfilmen Avatar frå 2009, om planeten der vakre, framandarta vesen lever i symbiose med ein fantastisk natur, som så blir hardt truga når det kjem besøk av rå utbyttarar frå jorda, har særs mykje felles med denne romanen.

Den fjernaste kyst. Le Guins fantasy

Det var ikkje J.K. Rowling som fann opp konseptet trollmannsskule. Jordsjø-serien, Le Guins romanserie om trollmenn, hekser og magi, kom ut mellom 1968 og 2001. Dei fleste bøkene er omsette til norsk. Serien fortel om ei fascinerande og framand verd, komplekse karakterar og rik symbolikk. Tematikken rører identitet, fridom, makt og ansvar. 

Til liks med Harry Potter viser hovudkarakteren Ged tidleg at han har uvanlege evner, og 13 år gamal blir han send vekk til ein trollmannsskule. Her må han først og fremst kjempe med og mot sitt eige overmot og ikkje minst mot skuggen sin, som tar fysisk form. Her er dragar, imponerande og mektige, men originalt nok har dei ikkje først og fremst rolla som trugsmål, men er symbol på gamal visdom, urvesen med eit særeige poetisk språk og ein annan logikk enn oss menneske. Igjen er det respekten for det som er annleis som står i fokus.

Så lenge det har vandra homo sapiens omkring på kloten vår, har folk strukturert små og store hendingar i narrativ. Frå kvardagsanekdotar, ur-mytar og eventyr – til dagens Netflix-seriar og TikTok-videoar, både barn og vaksne er støtt svoltne på soger. Ikkje minst blir vi trekte mot det okkulte og skumle. 

Når vi møter skuggesidene i oss sjølve gjennom forteljingar, kan vi arbeide med det på ein trygg måte. Unge menneske, som helst skal utvikle sitt eige robuste og stabile sjølv, har ekstra nytte av slike. Barn og ungdom ikkje berre elskar bøker, filmar og dataspel baserte på fantasi og spenning, dei treng dei for den psykologiske utviklinga si. Fleire vaksne kunne med fordel også ha lese science fiction- og fantasy-bøker i staden for all den krimlitteraturen som blir konsumert – av svært varierande kvalitet.

Håp

Sjølv om litteratur, filmar og dataspel med merkelappen sci-fi og fantasy ikkje er heilt inne i den høglitterære og kunstnarlege varmen, har strøyme-plattformene støtt mange sci-fi- og fantasy-seriar gåande. Ein av dei beste eg har sett, er The Wheel of Time, bygd på det voluminøse verket til Robert Jordan. Serien er strålande vakker og feministisk. Netflix har hatt suksess med mange sesongar av Black Mirror, som på dystopisk, men tankevekkjande vis utforskar vår nære framtid. Akkurat no er stjerneregissøren Vince Gilligan, kjend for megasuksessane Breaking Bad og Better Call Saul, aktuell med ein splitter ny sci-fi-serie, Pluribus.

At høgt profilerte kunstnarar skapar nye verk og nye produksjonar av klassikarar innan spekulativ fiksjon, gir håp om at ei haldningsendring er på gang. I urolege tider treng folk visjonar om noko betre og annleis, noko som gjer at vi løftar blikket og ser langt fram, langt ut. 

I talen sin frå 2014 tok Le Guin opp nettopp kor livsviktig kunst og litteratur er i ei tid som verkar stadig meir driven av frykt. Vi treng historier som kan minne oss på at det finst andre måtar å ordne maktstrukturar på. Det kan verke håplaust å skape endring, men ein gong tenkte ein det same om å kaste eineveldige kongar.