JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Kunnskap

Etter alt å døma

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2360
20220826
2360
20220826

Fælslege brotsverk, til dømes vandalisering av heilagdomar, valdsbruk og annan styggedom, set i gang ei hendingsrekkje me kjenner godt no. Fyrst rykkjer folk i høge stillingar ut og fordømer handlingane. Dinest er det nokre aviskommentatorar og kommentarfeltskribentar som førehandsdømer den eller dei som står bak. «De må fri dykk frå fordomane», får dei høyra.

Etter kvart kjem domaren på bana, i biletleg meining. Domaren i retten har ikkje domarfløyte og assistentdomarar med flagg, men kappe og framifrå dømekraft, er von. Slike domarar spring ikkje, dei sit. På ein domstol? Ja, det er mogleg, men ikkje so vanleg i dag, å nytta domstol om den handfaste domarstolen. Frå stolen feller domaren domar. Me har milde og strenge domar, dom på og utan vilkår, høgsterettsdom, tingrettsdom, frifinningsdom, forvaringsdom og andre domar. Men ikkje dødsdom.

Ordet dømekraft er eit kraftfullt døme på at døming ikkje er avgrensa til domsmakta. Dom og døma kjem av ei germansk rot som tyder ‘gjera, stilla, setja’. Av denne rota kjem òg nederlandsk doen, engelsk do og tysk tun (‘gjera’). Nokre har gissa at vårt do (‘toalett’) er ein eufemisme som heng i hop med lågtysk don (‘gjera’) og opphavleg hadde forma do-hus («gjerahus»). Om det er rett, får andre døma om.

Nokre dom-ord kjem av latin domus (‘hus’) og høyrer ikkje heime her, til dømes domkyrkje. Slektstreet er likevel stort: Dom og døma heng i hop med ord som dont, doning, dåd, danna, døme og etterfestet dan (jf. bm. hvordan, likedan og sådan). Dom har lenge vore nytta i tydingane ‘avgjerd, meining; rettsavgjerd’. Det er òg gamalt å nytta dom på meir svevande vis om ‘tilstand, eigenskap, måte’ (jf. «i dyre domar»). Alt i dei gamle måla vart dom nytta som etterfeste (t.d. norr. vísdómr). I nokre tilfelle har døme teke over: No er keisardøme vanlegare enn keisardom.

Vårt dom, og særleg den engelske forma doom (‘undergang, lagnad’), har noko tungt og mørkt over seg. Det er ikkje berre straffedømde som ottast domedag. Og «historias dom» er vel oftare streng enn mild? Me er dømde til å verta dømde på einkvan måten. Skihopparar som er misnøgde med stildøminga, kan få hug til å skjella ut dei fordømde domarane. Men dei må tenkja på omdømet sitt. Dei skal vera føredøme for unge utøvarar.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Fælslege brotsverk, til dømes vandalisering av heilagdomar, valdsbruk og annan styggedom, set i gang ei hendingsrekkje me kjenner godt no. Fyrst rykkjer folk i høge stillingar ut og fordømer handlingane. Dinest er det nokre aviskommentatorar og kommentarfeltskribentar som førehandsdømer den eller dei som står bak. «De må fri dykk frå fordomane», får dei høyra.

Etter kvart kjem domaren på bana, i biletleg meining. Domaren i retten har ikkje domarfløyte og assistentdomarar med flagg, men kappe og framifrå dømekraft, er von. Slike domarar spring ikkje, dei sit. På ein domstol? Ja, det er mogleg, men ikkje so vanleg i dag, å nytta domstol om den handfaste domarstolen. Frå stolen feller domaren domar. Me har milde og strenge domar, dom på og utan vilkår, høgsterettsdom, tingrettsdom, frifinningsdom, forvaringsdom og andre domar. Men ikkje dødsdom.

Ordet dømekraft er eit kraftfullt døme på at døming ikkje er avgrensa til domsmakta. Dom og døma kjem av ei germansk rot som tyder ‘gjera, stilla, setja’. Av denne rota kjem òg nederlandsk doen, engelsk do og tysk tun (‘gjera’). Nokre har gissa at vårt do (‘toalett’) er ein eufemisme som heng i hop med lågtysk don (‘gjera’) og opphavleg hadde forma do-hus («gjerahus»). Om det er rett, får andre døma om.

Nokre dom-ord kjem av latin domus (‘hus’) og høyrer ikkje heime her, til dømes domkyrkje. Slektstreet er likevel stort: Dom og døma heng i hop med ord som dont, doning, dåd, danna, døme og etterfestet dan (jf. bm. hvordan, likedan og sådan). Dom har lenge vore nytta i tydingane ‘avgjerd, meining; rettsavgjerd’. Det er òg gamalt å nytta dom på meir svevande vis om ‘tilstand, eigenskap, måte’ (jf. «i dyre domar»). Alt i dei gamle måla vart dom nytta som etterfeste (t.d. norr. vísdómr). I nokre tilfelle har døme teke over: No er keisardøme vanlegare enn keisardom.

Vårt dom, og særleg den engelske forma doom (‘undergang, lagnad’), har noko tungt og mørkt over seg. Det er ikkje berre straffedømde som ottast domedag. Og «historias dom» er vel oftare streng enn mild? Me er dømde til å verta dømde på einkvan måten. Skihopparar som er misnøgde med stildøminga, kan få hug til å skjella ut dei fordømde domarane. Men dei må tenkja på omdømet sitt. Dei skal vera føredøme for unge utøvarar.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Ida Lødemel Tvedt
Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Ida Lødemel Tvedt
Forsvarsminister Bjørn Arild Gram er på turné for å fortelje om langtidsmeldinga for Forsvaret. Her besøkjer han ubåten «KMN Utvær» i Bergen 10. april.

Forsvarsminister Bjørn Arild Gram er på turné for å fortelje om langtidsmeldinga for Forsvaret. Her besøkjer han ubåten «KMN Utvær» i Bergen 10. april.

Foto: Paul S. Amundsen / NTB

ForsvarSamfunn
Per Anders Todal

Vil ruste opp ei lekk skute

Regjeringa lovar eit historisk forsvarsløft. I dag slit Forsvaret med å halde på mannskapet som alt er der.

Khamzy Gunaratnam (Ap)

Khamzy Gunaratnam (Ap)

Foto: Vidar Ruud / NTB

HelseSamfunn
PernilleGrøndal

Avfeiar abortkritikk frå KrF

– Det kvinner treng, er rettleiing og oppfølging, ikkje å møte i nemnd, seier Kamzy Gunaratnam (Ap).

FNs generalsekretær Dag Hammarskjöld fotografert saman med Kongos statsminister Patrice Lumumba.

FNs generalsekretær Dag Hammarskjöld fotografert saman med Kongos statsminister Patrice Lumumba.

Foto: Scanpix / NTB

KommentarSamfunn
Bernt Hagtvet

Den handleføre mystikaren

Dag Hammarskjöld var den andre generalsekretæren i FN, frå 1953 til sin død, etterfølgjaren til Trygve Lie. Filmen som går om livet hans no, der Mikael Persbrandt spelar Hammarskjöld, vekkjer han til live på ein både kjenslevar og realistisk måte.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Naïd Mubalegh
Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Naïd Mubalegh

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis