JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

LitteraturKultur

Fosse i regn

Det regna i Bergen, og eg lånte ein paraply. Den korte setninga er mest ein klisjé på linje med «Det var en mørk og stormfull natt», men sjølv klisjear kan vere sanne og arkivverdige.

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Frå arkivet til Jon Fosse som han har donert til Nasjonalbiblioteket.

Frå arkivet til Jon Fosse som han har donert til Nasjonalbiblioteket.

Skjermdump frå Nasjonalbiblioteket

Frå arkivet til Jon Fosse som han har donert til Nasjonalbiblioteket.

Frå arkivet til Jon Fosse som han har donert til Nasjonalbiblioteket.

Skjermdump frå Nasjonalbiblioteket

5505
20231013
5505
20231013

Det stod i avisa at Jon Fosse hadde donert privatarkivet sitt til Nasjonalbiblioteket. Til no hadde det vore oppbevart i Ivar Aasen-tunet, heitte det. Oppbevart? Oppbevart som i oppbevaringsboks på Bergen stasjon?

Ideen kom frå dramaturg Ola E. Bø ved Det Norske Teatret i 2002. Som romanforfattar hadde Jon Fosse slått gjennom i Sverige før han blei viktig i Noreg. No hadde han skrive skodespel i åtte år og var på veg til å bli ein av dei mest spelte dramatikarane i Europa. Bø visste kor vilkårleg teater forvaltar eiga historie. Berre det å fange framsyningar for ettertida var eit prosjekt i seg sjølv. Denne suksessen burde følgjast, studerast og formidlast.

Verka av Olav Duun hadde nådd langt, mest på tysk, og diktekunsten til Tarjei Vesaas blei framleis lesen rundt om. Likevel, med det nynorske blikket var det stort, det som sceneteppa no gjekk opp for. Utbreiinga av forfattarskapen til Fosse kunne jamvel brukast kulturpolitisk for å fremje meir norsk litteratur i andre land. Enno var inga bok av Jo Nesbø omsett til engelsk, og Karl Ove Knausgård hadde skrive éi bok. Saka var også indremedisinsk. Av litt vilkårlege grunnar hadde det vore eit litt kantete forhold mellom nynorskteateret og nynorskdiktaren. Nokon kom til å gjere noko.

Der sat vi og kunne ikkje anna enn å tenkje stort om det som alt heitte Jon Fosse-arkivet. Dette skulle bli ein internasjonal informasjons- og dokumentasjonsbase om forfattarskapen hans – både innhald, tolkingar, utbreiing og resepsjon. Vi visste kva vi ville, Kulturrådet ville også, og etter kvart sat vi med midlar til eit forprosjekt.

Oppdraget med å skrive prosjektplanen gjekk til Kirsti Mathilde Thorheim. Ho tenkte både høgt og vidt, samla inn mengder av arkivalia, identifiserte kvar einaste oppsetjing (til då 495 i 44 land), forma nettverk av tillit og entusiasme, viste korleis det heile burde drivast som internasjonalt pionerprosjekt. Tyngda av ein forfattarskap blei ei bok på 256 sider og feira på klisjears vis i Bibliotekbaren i Oslo hausten 2008. Så vel bok- og teaterbransje som språkmiljø og politiske krinsar likte planen. Kulturminister Trond Giske tok knapt dei vanlege atterhalda når slike prosjekt small i bordet.

Likevel kom vi ikkje langt nok. Arkiv og tilsette mangla ein stad å vere. Fosse budde i Bergen, og det siste han kunne tenkje seg, var eit arkiv i heimbyen. Eit par lokalpolitikarar i Oslo ville inkludere Fosse-arkivet i det nye hovudbiblioteket som blei planlagt, men fekk ikkje andre med seg. Etter at diktaren busette seg i Oslo, var brått Bergen aktuell likevel, men då hadde vi mista styringsfarten.

Eg hadde vore i Bergen og henta dei første ni pappkassane til arkivet. År om anna voks Fosse-arkivet med bulkete kassar. Dei romma historia om suksessen som overmanna diktaren. I ei klippbok var dei første oppslaga og tekstane frå 1979 limte fint inn med kronologisk tilvekst av intervju og anna arkivalia. Berre der var det ting å merke seg. Slik hadde han fylt nye permar fram forbi dramadebuten i 1994. Då blei det reint for mykje. Knurva ned i kassar: blekkutskrifter frå nettsider, prisdiplom, omsette teatermanuskript, avisklipp, DVD-ar med opptak av framsyningar, foto, knapt eit privatbrev som ville utløyse personvern. Fosse hadde teke vare på alt han fekk tilsendt eller kom over, men denne delen av diktarlivet måtte andre ta seg av.

Vel 25 kassar blei det etter kvart. Kveldar, helger og feriedagar sat eg og sorterte alt saman. Alt om eitt verk blei samla for seg, men same kor mykje ein arkivar ordnar, blir der ein restkategori som veks og veks. To somrar finordna ein medarbeidar materialet så langt han rakk.

I eit aktomslag ligg ein iPhone-leidning og ein reiserapport frå forlagsdirektøren i Samlaget. Då Fosse fekk Nordisk råds litteraturpris i Reykjavík hausten 2015, var både forleggjar Austigard og statsminister Solberg på plass. Det var ikkje norsk presse.

Einkvan bråvakna på Marien­lyst, men praktisk surr hindra innslag frå Ríkisútvarpi?. Då blei Austigard journalist for ein pris. Statsministeren gratulerte og slo fast at dette var ein pris til Bergen også. Jon Fosse er ein fredsæl mann, men svara meir kontant enn nokon scenereplikk han har dikta: «Det er det ikkje.» Ordvekslinga kunne kringkastast fordi forleggjaren hadde fått tak i ein kvit mikrofonleidning frå Ríkisútvarpi? til mobilen sin.

Den morgonen slo Haugesunds Avis stort opp på nettsida: «Mann født i Haugesund fikk Nordisk råds litteraturpris.» Om lag tjue minutt seinare var tittelen vekk.

Ein sommardag i 2004 bar Fosse og eg ni pappkassar ned og ut i bilen før eg køyrde oss inn til sentrum. Etterpå rusla vi ut til Bryggen, feira med eit moderat glas og fabulerte om kva dette kunne bli. Sin vane tru hadde Fosse med paraply. Då vi braut opp frå den brune kafeen, var vatnet skrudd på ute. Ta paraplyen, du, sa han, så tek eg bussen. Neste morgon la eg den svarte paraplyen i bagasjerommet, køyrde nord i landet og la den nye museumsgjenstanden i kassen med best plass.

Kvar gong eg fortalde møtelyd og utvalde gjester i Ivar Aasen-tunet om Fosse-arkivet, lo dei gjerne litt nølande då eg sa at vi har paraplyen til Jon Fosse, sist brukt av han onsdag 9. juni 2004. Ingen av dykk ler om hundre år, sa eg. Med kvite hanskar viste eg paraplyen. Éin gong.

Ottar Grepstad

Ottar Grepstad er forfattar.

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Det stod i avisa at Jon Fosse hadde donert privatarkivet sitt til Nasjonalbiblioteket. Til no hadde det vore oppbevart i Ivar Aasen-tunet, heitte det. Oppbevart? Oppbevart som i oppbevaringsboks på Bergen stasjon?

Ideen kom frå dramaturg Ola E. Bø ved Det Norske Teatret i 2002. Som romanforfattar hadde Jon Fosse slått gjennom i Sverige før han blei viktig i Noreg. No hadde han skrive skodespel i åtte år og var på veg til å bli ein av dei mest spelte dramatikarane i Europa. Bø visste kor vilkårleg teater forvaltar eiga historie. Berre det å fange framsyningar for ettertida var eit prosjekt i seg sjølv. Denne suksessen burde følgjast, studerast og formidlast.

Verka av Olav Duun hadde nådd langt, mest på tysk, og diktekunsten til Tarjei Vesaas blei framleis lesen rundt om. Likevel, med det nynorske blikket var det stort, det som sceneteppa no gjekk opp for. Utbreiinga av forfattarskapen til Fosse kunne jamvel brukast kulturpolitisk for å fremje meir norsk litteratur i andre land. Enno var inga bok av Jo Nesbø omsett til engelsk, og Karl Ove Knausgård hadde skrive éi bok. Saka var også indremedisinsk. Av litt vilkårlege grunnar hadde det vore eit litt kantete forhold mellom nynorskteateret og nynorskdiktaren. Nokon kom til å gjere noko.

Der sat vi og kunne ikkje anna enn å tenkje stort om det som alt heitte Jon Fosse-arkivet. Dette skulle bli ein internasjonal informasjons- og dokumentasjonsbase om forfattarskapen hans – både innhald, tolkingar, utbreiing og resepsjon. Vi visste kva vi ville, Kulturrådet ville også, og etter kvart sat vi med midlar til eit forprosjekt.

Oppdraget med å skrive prosjektplanen gjekk til Kirsti Mathilde Thorheim. Ho tenkte både høgt og vidt, samla inn mengder av arkivalia, identifiserte kvar einaste oppsetjing (til då 495 i 44 land), forma nettverk av tillit og entusiasme, viste korleis det heile burde drivast som internasjonalt pionerprosjekt. Tyngda av ein forfattarskap blei ei bok på 256 sider og feira på klisjears vis i Bibliotekbaren i Oslo hausten 2008. Så vel bok- og teaterbransje som språkmiljø og politiske krinsar likte planen. Kulturminister Trond Giske tok knapt dei vanlege atterhalda når slike prosjekt small i bordet.

Likevel kom vi ikkje langt nok. Arkiv og tilsette mangla ein stad å vere. Fosse budde i Bergen, og det siste han kunne tenkje seg, var eit arkiv i heimbyen. Eit par lokalpolitikarar i Oslo ville inkludere Fosse-arkivet i det nye hovudbiblioteket som blei planlagt, men fekk ikkje andre med seg. Etter at diktaren busette seg i Oslo, var brått Bergen aktuell likevel, men då hadde vi mista styringsfarten.

Eg hadde vore i Bergen og henta dei første ni pappkassane til arkivet. År om anna voks Fosse-arkivet med bulkete kassar. Dei romma historia om suksessen som overmanna diktaren. I ei klippbok var dei første oppslaga og tekstane frå 1979 limte fint inn med kronologisk tilvekst av intervju og anna arkivalia. Berre der var det ting å merke seg. Slik hadde han fylt nye permar fram forbi dramadebuten i 1994. Då blei det reint for mykje. Knurva ned i kassar: blekkutskrifter frå nettsider, prisdiplom, omsette teatermanuskript, avisklipp, DVD-ar med opptak av framsyningar, foto, knapt eit privatbrev som ville utløyse personvern. Fosse hadde teke vare på alt han fekk tilsendt eller kom over, men denne delen av diktarlivet måtte andre ta seg av.

Vel 25 kassar blei det etter kvart. Kveldar, helger og feriedagar sat eg og sorterte alt saman. Alt om eitt verk blei samla for seg, men same kor mykje ein arkivar ordnar, blir der ein restkategori som veks og veks. To somrar finordna ein medarbeidar materialet så langt han rakk.

I eit aktomslag ligg ein iPhone-leidning og ein reiserapport frå forlagsdirektøren i Samlaget. Då Fosse fekk Nordisk råds litteraturpris i Reykjavík hausten 2015, var både forleggjar Austigard og statsminister Solberg på plass. Det var ikkje norsk presse.

Einkvan bråvakna på Marien­lyst, men praktisk surr hindra innslag frå Ríkisútvarpi?. Då blei Austigard journalist for ein pris. Statsministeren gratulerte og slo fast at dette var ein pris til Bergen også. Jon Fosse er ein fredsæl mann, men svara meir kontant enn nokon scenereplikk han har dikta: «Det er det ikkje.» Ordvekslinga kunne kringkastast fordi forleggjaren hadde fått tak i ein kvit mikrofonleidning frå Ríkisútvarpi? til mobilen sin.

Den morgonen slo Haugesunds Avis stort opp på nettsida: «Mann født i Haugesund fikk Nordisk råds litteraturpris.» Om lag tjue minutt seinare var tittelen vekk.

Ein sommardag i 2004 bar Fosse og eg ni pappkassar ned og ut i bilen før eg køyrde oss inn til sentrum. Etterpå rusla vi ut til Bryggen, feira med eit moderat glas og fabulerte om kva dette kunne bli. Sin vane tru hadde Fosse med paraply. Då vi braut opp frå den brune kafeen, var vatnet skrudd på ute. Ta paraplyen, du, sa han, så tek eg bussen. Neste morgon la eg den svarte paraplyen i bagasjerommet, køyrde nord i landet og la den nye museumsgjenstanden i kassen med best plass.

Kvar gong eg fortalde møtelyd og utvalde gjester i Ivar Aasen-tunet om Fosse-arkivet, lo dei gjerne litt nølande då eg sa at vi har paraplyen til Jon Fosse, sist brukt av han onsdag 9. juni 2004. Ingen av dykk ler om hundre år, sa eg. Med kvite hanskar viste eg paraplyen. Éin gong.

Ottar Grepstad

Ottar Grepstad er forfattar.

Fleire artiklar

I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

Foto: Toby Melville / Reuters / NTB

Samfunn

Røyster tel, valsystemet avgjer

Ikkje mange fleire britar røysta Labour i Storbritannia i år enn i 2019. Men røystene fordelte seg annleis. Det gav eit maktskifte.

Bernt Hagtvet
I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

Foto: Toby Melville / Reuters / NTB

Samfunn

Røyster tel, valsystemet avgjer

Ikkje mange fleire britar røysta Labour i Storbritannia i år enn i 2019. Men røystene fordelte seg annleis. Det gav eit maktskifte.

Bernt Hagtvet
Slik er byen Roma teikna i Nürnberg-krønika.

Slik er byen Roma teikna i Nürnberg-krønika.

Foto: Terje Tøgard / Orfeus

BokMeldingar
Gjert Vestrheim

Ein milepåle i europeisk bokhistorie

Hartmann Schedels verdshistorie, som vart trykt i Nürnberg i 1493, er mor til alle salongbordbøker.

Jubileumsfeiring for Kristenretten på Moster i år.

Jubileumsfeiring for Kristenretten på Moster i år.

Foto: Silje Katrine Robinson / NTB

Ordskifte
Eivor Andersen Oftestad

Fordommar på leseglasa

Det finst sjølvsagt nestekjærleik både i andre kulturar enn den kristne og hos folk som «ikkje trur» at mennesket er skapt i Guds bilete.

Gunnar Stubseid.

Gunnar Stubseid.

Foto: Stubseid.no

MinneordSamfunn
Hallvard T. Bjørgum

Gunnar Stubseid

(1948­–2024)

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Foto: Julie Pike / Gyldendal

LitteraturKultur

Djupdykk i den digitaliserte litteraturen

Er det rett at kvinnelege forfattarar nyttar fleire adjektiv enn mannlege kollegaer? Eller superlativ? Kva med bannord? Kven er «Den norske Hemingway»?

Jan H. Landro
Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Foto: Julie Pike / Gyldendal

LitteraturKultur

Djupdykk i den digitaliserte litteraturen

Er det rett at kvinnelege forfattarar nyttar fleire adjektiv enn mannlege kollegaer? Eller superlativ? Kva med bannord? Kven er «Den norske Hemingway»?

Jan H. Landro

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis