Er oljefondssjefen ein robot?

I Aftenpodden fredag 20. februar kunne me høyre Nicolai Tangen erklære at han stiller seg likegyldig til om kunst er laga av mann eller maskin: «Er det bra musikk, så gir jeg blaffen i hvem som har laget musikken.» Resultatet er det viktigaste, seier han. 

Han er ikkje opptatt av «hvilken ånd» kunsten fangar, seier han. 

For oljefondssjefen er det altså irrelevant om ein låt er KI-generert eller skriven av ei ung Joni Mitchell som er i sorg etter å ha adoptert bort barnet sitt. 

Sjølvsagt er ikkje Tangen ein robot, og han glimtar til på spørsmål frå programleiaren om kva menneske i KI-teknologiens tidsalder skal ta seg til, og svarar: «Vi ender opp med å snakke med hverandre og komme nærmere hverandre som menneske.» 

Her må eg innrømme å ha noko til felles med oljefondssjefen. Sjølv om eg er oppvaksen i ein kultur som dyrkar jobben som vårt heilagaste ritual, har eg i all løyndom aldri delt samtidas frykt for at robotane skal ta over jobbane våre. For som demonstrert av antropologen David Graeber i boka Bullshit jobs (2018),er vi mange som ikkje opplever jobben som spesielt sjølvrealiserande. (I fjor kunne NRK melde at halvparten av oss meiner vi gjer verdilause oppgåver.) Jobbar som arbeidstakaren sjølv finn unyttige, er det Graeber kallar bullshit jobs. Den som er hefta bort i eit slikt meiningslaust tidsfordriv, vert påført moralsk og åndeleg skade, meiner han. Noko få talar høgt om i ein kultur og eit system som herleggjer arbeidet for arbeidets skuld. 

Ser me på dagens teknologiske moglegheiter, kunne me ifølge Graeber heller levd ut økonomen John Maynard Keynes’ framtidsvisjon frå 1930 om «fritid og overflodstid». 

Keynes spådde nemleg at barnebarna hans ville arbeide berre 15 timar i veka, sidan mat og alt anna me treng, ville bli produsert stadig meir effektivt. 

Som påpeika av Greaber har me i staden nytta teknologiske framsteg til å jobbe meir, noko eg ikkje sjeldan har fått illustrert av ein sambuar som ved hjelp av mobiltelefon og e-post kan fortsette korrespondansen med departementskollegaer etter at han er komen heim og kveldsfreden burde ha senka seg, og han eigentleg skulle ha vore investert i kva enn slags Netflix-dokumentar eg vil vise han. 

Her er eg altså heilt på linje med Tangen. KI-teknologi burde nyttast til å avlaste oss og frigjere tid til å «snakke med hverandre og komme nærmere hverandre som menneske». 

Haldninga mi til arbeidslivets potensielt avhumaniserande eigenskapar kan sporast i novella «Saksbehandlaren» i novellesamlinga mi Slemme jenter (2023). Her møter me Mi, som trass innstendige forsøk strevar med å finne meining i stillinga som kommunal saksbehandlar i saker om klage over tilbakekalling av drosjeløyve, der jobben reelt sett inneber ein automatisert produksjon av avslag. 

Trass motivasjonsseminarar som skal halde arbeidsmoralen oppe, og fysioterapeutisk optimalisering av arbeidsstilling, vert Mi endeleg overmanna av erkjenninga om at ho ikkje lenger kan bruke døgnets beste timar framfor ein dataskjerm i eit grått kontorlokale og eit saksbehandlingsprogram som avhumaniserer mottakar og avsendar likt. 

Novella kan vere meir eller mindre inspirert av eigne erfaringar som juridisk saksbehandlar. Det kan hende eg har kasta eit blikk på klokka ein dag og undra meg over kva eg kunne brukt tida mi på om eg ikkje måtte sitje åtte timar på kontoret. Språka eg kunne lært, og instrumenta eg kunne ha spela. Bøkene eg kunne ha lese, og bøkene eg kunne ha skrive. 

For Tangen er mi menneskelege oppleving av å eksistere på ein bestemt stad til ei bestemt tid naturlegvis uvesentleg. Novella kunne like gjerne vore KI-generert. 

Trass Tangens omfamning av verdien i mellommenneskeleg kontakt vert han verande innsiktslaus om det openberre faktum at kunsten er blant dei mest meiningsfulle måtane vi kan kommunisere og nærme oss kvarandre på. Ikkje berre i vårt eige miljø og vår eiga samtid, men på tvers av tid og stad. Er det ikkje dette som gir «Skrik» sin verdi? Kor nær eg, ei kvinne i 2026, kan komme ein mann i 1893, ved å ta turen til Bjørvika. 

Og kunne me hatt ein meiningsfull samtale om «Blowin’ in the wind» om me tenkjer Bob Dylan ut av rekneskapen? 

Kunsten, om det er musikk, materialbasert, eller språk, gir kunstnaren ein materie for formidling av ei livsoppleving andsynes omverda. Kunstverket gir både kunstnaren og omverda noko meiningsfylt å kommunisere om. 

Eg har ikkje tal på kor mange juridiske tekster eg har skrive på jobb. Hundrevis av vedtak, notat, rapportar, men berre éi, lita skjønnlitterær bok. I motsetnad til det som gjeld for novellesamlinga mi, er det likevel ingen som har stansa meg på butikken, på festivalen, på bussen ein sein laurdagskveld for å fortelje meg at vedtaket mitt betydde mykje for dei. 

Graebers resept mot meiningslaust arbeid er universell grunninntekt. I eit system der alle var sikra livsopphald, ville vi jobba mindre, men det er bullshitjobbane som hadde forsvunne. Kva gjeld mitt eige yrkesområde, meiner eg ikkje at saksbehandlingsstillingar nødvendigvis er unyttige. Saksbehandlarar i Nav dekkjer openbert eit reelt behov i samfunnet, men oppgåvene er ikkje nødvendigvis sjølvrealiserande for saksbehandlaren. 

Om jobben min hadde blitt fullautomatisert, og eg hadde blitt erstatta av KI mot borgarløn, er eg ikkje i tvil om kva eg skulle brukt fritida mi på.