Kjenslegeneratoren

Millionar av TV-sjåarar over heile verda fekk med seg at Gianni «Johnny» Infantino tildelte Donald Trump ein nyoppretta fredspris under VM-trekninga i New York sist fredag. Den sveitsisk-italienske juristen var skamlaus i hyllinga av den amerikanske presidenten, som stod der nøgd nikkande med halvlukka auge og let til å suge til seg kvart eit ord av smiger og ros. 

Den påkosta, gullforgylte prisen var amazing, han fekk medalje, I'll wear it right now, men fyrst og fremst var det ære, truly one of the greatest honours of my life. I takketalen var Trump til seg å vere forbileteleg kort. Talen vara i to minutt.

Men det var jo ikkje derfor vi hadde sessa oss framfor skjermen, vi sat der for å sjå kven Noreg skulle møte i den komande verdsmeisterskapen. Eg kjende på irritasjon og strekte meg etter mobiltelefonen og trykte meg inn på Facebook, for det ante meg kva som var i ferd med å skje.

Som forventa. Mange hadde trong til å dele kva dei meinte om det dei hadde sett på fjernsyn. Dette var kleint og uverdig, det var tragisk, hysterisk og så inni granskogen pinleg, det var ei skam, idiotisk, ja, slik fortsette det med karakteristikkar, likes og sinnafjes. Det var ein kjenslegenerator, ein perpetuum mobile som produserte kaskadar av avsky og uvilje. 

Sjølv lika eg ingen av innlegga, for nok ein gong kom eg til å tenkje på bergensaren Georg Johannesen (1931–2005).

«Gud, for noen fæle folk»

I mai 1998 var eg i leilegheita hans i Fredrik Meltzers gate 11b, der eg skulle intervjue forfattaren, omsettaren og professoren i retorikk. Johannesen var ein skarp samfunnsrefsar med eit skrått blikk på Noreg som var «et paradis for kunnskapsløse professorer, virkelighetsfjerne nyhetsformidlere og umodne forfattere». 

Han fortsette refsinga: «Gud, for noen fæle folk vi har i dette landet. Hele Norge er som et skip. Mannskapet er det ingenting i veien med, men de på broen er skrekkelige.»

Livsoppgåva hans var å motarbeide dumskapen, men det var ikkje folkets dumskap han ville til livs, for dumskap kan ikkje avskaffast, like lite som vondskap kan det. Han motarbeidde det han kalla den barbariske dumskapen. 

Han illustrerte poenget ved å plukke opp Bergens Tidende frå stovebordet og seie: «Se her, dagens Bergens Tidende, Norges største avis, jeg regner ikke Oslo som Norge. Her står det: 'BT mener at det kanskje ikke er så dumt av Beijing å lytte til stemmene fra Hong Kong.' Tenk, det mener BT. Jeg lurer på om de i Kina leser dette. Og hvis de ikke leser det, hvorfor skriver BT det da? Kan de ikke heller skrive et brev til den kinesiske ambassaden? På kinesisk. For meg er dette selvgod dumhet.»

Det var eit artig retorisk knep, som det var vanskeleg å argumentere mot. I politisk psykologi skil ein mellom ekspressiv og instrumentell handling. Det fyrste er for å vise kven du er, og kva du står for. Det siste er for å endre eit utfall. Så då Bergens Tidende oppmoda styresmaktene i Beijing til å lytte til Hongkong, var det ikkje fordi leiarskribenten trudde at orda ville endre noko som helst. Det var for å syne lesarane at i denne saka tok redaksjonen i Bergens Tidende parti for demokratiforkjemparane i Hongkong.

Moralsk posering

Leiaren var altså ei ekspressiv handling, og då er vi farleg nær såkalla moral grandstanding, altså moralsk posering.

Det er no snart 20 år sidan Georg Johannesen gjekk ut av tida, han døydde julaftan i 2005 etter eit sjukdomsanfall under ein symjetur i Egypt. Han fekk derfor ikkje med seg den vedunderlege nye verda med dei utjamnande og demokratiske sosiale media, der alle brått fekk ein stad å uttrykkje eigne meiningar. 

Ville han applaudert det? Eg veit ikkje. På Twitter/X, Truth Social, Bluesky, Telegram og Facebook kan mannskapet no sjølv få skrive kva dei meiner om til dømes fredsprisen til Fifa.

Sidan korkje Donald Trump eller Gianni Infantino kjem til å lese det folk skriv der, får det ingen konsekvensar, dessverre, og det dei skriv, er heller ikkje forpliktande, dessverre igjen. Facebook er derfor den perfekte plattforma for ekspressive handlingar og moralsk posering. 

Enkelte, ingen nemnde, har perfeksjonert dette og legg stadig ut meiningar til lojale følgjarar. Dei har utvikla ein teft for kva som rører seg, er raske, formulerer seg godt og veit akkurat kva mentale knappar dei skal trykkje på for å vekke engasjement, slik at folk kan replisere: «Så godt at du skriv det», «Akkurat som eg skulle sagt det sjølv» eller «Word!»

No skal vi ikkje underslå verdien av å skrive ut frustrasjonen. Det gjer godt å blåse ut og få stadfesta at andre meiner det same. Det er eit korrektiv til verda som har gått av hengslene, det er felles indignasjon og ein demonstrasjon av at på den digitale tyttebærtua vår rår enno fornufta.

Og i det er det no ei slags trøyst.