Frå arkivet: Amerikas sjel
Ropet frå villmarka
«To Americans I hardly need to say: ‘Westward the star of empire takes its way’»
Henry David Thoreau
Foto: Morten A. Strøksnes
Eg passerer området som vert kalla Devil’s Hole, kryssar grensa inn til California og køyrer inn i Death Valley langs State Route 190. Botnen av Death Valley ligg åttifem meter under havoverflata. Dalen er den lågaste, tørraste og varmaste i Amerika, og til liks med halve vesten er Death Valley ein nasjonalpark. I barndomen las eg ei gutebok om nokre skattejegerar som gjekk seg vill i Death Valley. Fjelløver og bandittar luska rundt, men sjølve landskapet var mest mordarisk av alle. Hadde det ikkje vore for helten i boka, teikna på framsida som ein tenåring i tropehjelm og kakiuniform, kunne det gått til helvete ved Devil’s Hole og i Death Valley. Når gutar les om slike plassar, tenkjer dei ikkje: «Dit skal eg i alle fall ikkje.» Dei tenkjer: «Dit må eg dra så fort eg blir vaksen.»
No er eg her, i Furnace Creek, der det er restaurant og besøkssenter, og ein har målt dei høgste temperaturane på den vestlege halvkula (56,7 grader celsius). Men denne dagen er det berre 38 grader varmt. Faktisk kjennest ikkje det spesielt heitt eller utmattande. Varmen er tørr og rein som sandpapir. Sanddynene ligg som pulveriserte meteorar som har krasja og spreidd seg utover. Midt på dagen er lyset overeksponert og kvitt som avskrapa bein. Om ettermiddagen skaper dei gylne dynene mjuke organiske former av skugge og lys. Formene minner om rumper, armholer, bryst, magar og lepper.
Når eg stansar langs ein grusveg, kjem ein «roadrunner», altså ein jordgauk, springande forbi. Han spring ikkje langs vegen, men rundt omkring i ørkenen med ein fantastisk fart – og ja, han ser heilt galen ut. Ingenting overflødig i ørkenen. Det som ikkje er meint å vere her, døyr. Ørkenen er det næraste vi kjem eit tomt landskap. Men ørkenen gjev òg tomheita ei åndeleg meining, og mange har difor kjent seg nær Gud i ørkenen. Han minner oss på at vi skal bli til støv. Når ørkenen blømer, gjer han det overdrive intenst, som ein religiøs ekstatikar.
Om natta blir ein merksam på eit heilt univers. Ein merkar verdsrommet mykje betre enn jorda som er under føtene. Eremittar har alltid søkt seg ut i ørkenen på leiting etter ei høgre meining. Nokre har blitt verande der resten av livet, anten fordi dei fann meininga med livet eller fordi dei ikkje greidde det. Alle dei tre monoteistiske religionane er ørkenreligionar pønska ut av nomadar og andre ørkenfolk. Om det finst ein gud, veddar eg på at han bur i ørkenen.
Jean Baudrillard gjorde ørkenen til Amerikas landskap og metafor. For han var Amerika ein ørken. Dei naturlege ørkenane fridde han frå teiknets ørken, og gav han ein synsmåte som var reinska frå alt anna. Ørkenen dannar den mentale grensa for sivilisasjonen. I ørkenen fekk han skrelt bort intensjon og pretensjon i kulturen og i seg sjølv. Filosofen – nei, poeten – Baudrillard gjorde den amerikanske kulturen til ein ørken. Til eit tomrom han kunne fylle med sin eigen tanke.
Eg køyrer over eit pass og ned i Owen Valley. Sierra Nevada ligg som ein samanhengande vegg mot sør, uoverkomeleg, med snødekte toppar og spisse, svarte olbogar av granitt mellom. Mot aust ligg Inyo-fjella, like steile og nesten like høge. Lufta er ekstremt klar. Ho forstørrar det som ligg langt borte. Fargane blir sterke og reine som på store glasmålarstykke sedde inne frå dei mørke kyrkjene i Spania eller Italia når sommarsola skin utanfrå.
Digital tilgang – heilt utan binding
Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.
