JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ordskifte

Frå luft til lukt

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
4076
20230421
4076
20230421

Ønskjer du å delta i debatten? Då kan du sende innlegget ditt til ordskifte@dagogtid.no

Sansane

I språkspalta si i Dag og Tid nr. 15 tar Kristin Fridtun for seg omgrepet lukt. Dette emnet har vorte meir omsnakka og omskrive etter covidpandemien, også i Dag og Tid, sist i ein artikkel av Niels Christian Stenklev i nr. 14. Det er jamvel komme ut ei særskild bok om luktesansen i 2022, skriven av Margit Walsø. Fridtun avgrensar seg til dei språklege sidene ved ordet lukt, men det kan seiast meir om det. Eg går litt vidare i dette sporet her; det er ikkje minst interessant å sjå språkbruken om luktesansen i samanheng med det vi kan kalle sansespråket meir allment.

Som Fridtun skriv, er lukt same ordet som luft. Det kjem frå lågtysk og nederlandsk, der ordet for luft er lucht. Verbet lukta finst i sein gammalnorsk, og i mange norske målføre, særleg på Vestlandet med Bergen som sentrum, er lukt og lukte nytta i tydingane luft og lufte. Egil Pettersen gav i 1991 ut Bergensordboken, og der har han mange døme på dette: «Så får vi skrike, så lenge naturen gjer oss lokt i lungene.» «E’kje lerken en fuggel så flyger høgt oppi lokten, å slår triller?»

I Gudbrandsdalen, på Hedmarka og i andre innlandsområde er derimot luft og lufte nytta i tydingane lukt og lukte; såleis skriv Prøysen: «je er så svett så det lufte steikt flæsk.»

Fridtun går inn på bruken av verbet lukte, men det kan gjerast meir systematisk. Dette verbet har ei dobbelttyding. Det tyder både ‘gi frå seg lukt’ (Rosene luktar herleg!) og ‘kjenne lukt’ (Eg lukta røyk der inne). Det blir like eins som med smak: Maten smaker godt vs. Eg vil gjerne smake.

Ser ein dette i samanheng med andre sanseverb, kan ein sjå ei «rangordning» mellom sansane i vår vanlege måte å tenke på. Eg trur det er ei ganske universell oppfatning hos oss alle at synet er den viktigaste sansen, sjølve «hovudsansen». Attmed, eller rett bak, kjem høyrsla, ein «hovudsans» nr. 2. Dei tre andre sansane – lukt, smak og kjensle – vil bli gruppert bak desse to. Rekkefølgja dei imellom kan kanskje skifte, jf. tittelen Din femte sans på Margit Walsø si bok om luktesansen. Det kan antyde at kjenslesansen også har status som ein slags «hovudsans», kanskje på tredjeplass? Eit viktig signal om denne rangordninga er det faktumet at orda blind og dauv/døv (i talemålet ofte dauvhøyrt for å unngå samanblanding med daud/død) er svært vanlege i språket, mens det ikkje finst tilsvarande ord for dei som manglar luktesans. (Eg er sjølv ein av dei, men det hindrar ikkje at ein kan tileigne seg språkbruken kring sansen ut frå det ein høyrer rundt seg.)

Men vi kan òg sjå teikn på denne rangordninga i dei ulike måtane vi bruker sanseverba på.

Alle sanseverb involverer to «partar», som vi kan kalle «sansaren» og «sansingskjelda», og ved lukte og smake kan altså begge «partane» vere subjekt. Ved dei to «hovudsansane» er dette annleis: sjå tyder berre det å registrere synsinntrykk med auga, her kan altså berre sansaren vere subjekt: Eg såg eit fint hus. Det å avgi synsinntrykk må uttrykkast ved å føye til partikkelen ut: Huset ser flott ut.

Noko liknande har vi ved høyre og kjenne. Begge desse verba kan berre ha sansaren som subjekt: Eg høyrer du seier det. Eg kjenner at det blir kaldt. Skal sansingskjelda, ofte representert av eit det, vere subjekt, må ein føye til endinga -st: Det du seier, høyrest fornuftig. Det kjennest kaldt her inne. Ofte blir da tillegget ut føydd til etter mønster av sjå ut: høyrast ut, kjennast ut. Det er ein av gjengangarane i diskusjonar om «godt språk» i norsk om denne konstruksjonen kan godtakast. Det tar eg ikkje standpunkt til her, men ein kan merke seg at ved lukte og smake er denne konstruksjonen med ut umogleg.

Sanseverba lukte og smake har altså eit mindre presist regelsystem enn sjå og høyre, i og med at sansaren og sansingskjelda kan vere subjekt for den same verbforma, som dermed får ei dobbelttyding. Dette regelsystemet kan da tolkast som eit teikn på at lukt og smak er meir perifere sansar i omgrepsverda til folk enn syn og høyrsle.

Lars S. Vikør er professor emeritus i nordisk språkvitskap ved Universitetet i Oslo.

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Ønskjer du å delta i debatten? Då kan du sende innlegget ditt til ordskifte@dagogtid.no

Sansane

I språkspalta si i Dag og Tid nr. 15 tar Kristin Fridtun for seg omgrepet lukt. Dette emnet har vorte meir omsnakka og omskrive etter covidpandemien, også i Dag og Tid, sist i ein artikkel av Niels Christian Stenklev i nr. 14. Det er jamvel komme ut ei særskild bok om luktesansen i 2022, skriven av Margit Walsø. Fridtun avgrensar seg til dei språklege sidene ved ordet lukt, men det kan seiast meir om det. Eg går litt vidare i dette sporet her; det er ikkje minst interessant å sjå språkbruken om luktesansen i samanheng med det vi kan kalle sansespråket meir allment.

Som Fridtun skriv, er lukt same ordet som luft. Det kjem frå lågtysk og nederlandsk, der ordet for luft er lucht. Verbet lukta finst i sein gammalnorsk, og i mange norske målføre, særleg på Vestlandet med Bergen som sentrum, er lukt og lukte nytta i tydingane luft og lufte. Egil Pettersen gav i 1991 ut Bergensordboken, og der har han mange døme på dette: «Så får vi skrike, så lenge naturen gjer oss lokt i lungene.» «E’kje lerken en fuggel så flyger høgt oppi lokten, å slår triller?»

I Gudbrandsdalen, på Hedmarka og i andre innlandsområde er derimot luft og lufte nytta i tydingane lukt og lukte; såleis skriv Prøysen: «je er så svett så det lufte steikt flæsk.»

Fridtun går inn på bruken av verbet lukte, men det kan gjerast meir systematisk. Dette verbet har ei dobbelttyding. Det tyder både ‘gi frå seg lukt’ (Rosene luktar herleg!) og ‘kjenne lukt’ (Eg lukta røyk der inne). Det blir like eins som med smak: Maten smaker godt vs. Eg vil gjerne smake.

Ser ein dette i samanheng med andre sanseverb, kan ein sjå ei «rangordning» mellom sansane i vår vanlege måte å tenke på. Eg trur det er ei ganske universell oppfatning hos oss alle at synet er den viktigaste sansen, sjølve «hovudsansen». Attmed, eller rett bak, kjem høyrsla, ein «hovudsans» nr. 2. Dei tre andre sansane – lukt, smak og kjensle – vil bli gruppert bak desse to. Rekkefølgja dei imellom kan kanskje skifte, jf. tittelen Din femte sans på Margit Walsø si bok om luktesansen. Det kan antyde at kjenslesansen også har status som ein slags «hovudsans», kanskje på tredjeplass? Eit viktig signal om denne rangordninga er det faktumet at orda blind og dauv/døv (i talemålet ofte dauvhøyrt for å unngå samanblanding med daud/død) er svært vanlege i språket, mens det ikkje finst tilsvarande ord for dei som manglar luktesans. (Eg er sjølv ein av dei, men det hindrar ikkje at ein kan tileigne seg språkbruken kring sansen ut frå det ein høyrer rundt seg.)

Men vi kan òg sjå teikn på denne rangordninga i dei ulike måtane vi bruker sanseverba på.

Alle sanseverb involverer to «partar», som vi kan kalle «sansaren» og «sansingskjelda», og ved lukte og smake kan altså begge «partane» vere subjekt. Ved dei to «hovudsansane» er dette annleis: sjå tyder berre det å registrere synsinntrykk med auga, her kan altså berre sansaren vere subjekt: Eg såg eit fint hus. Det å avgi synsinntrykk må uttrykkast ved å føye til partikkelen ut: Huset ser flott ut.

Noko liknande har vi ved høyre og kjenne. Begge desse verba kan berre ha sansaren som subjekt: Eg høyrer du seier det. Eg kjenner at det blir kaldt. Skal sansingskjelda, ofte representert av eit det, vere subjekt, må ein føye til endinga -st: Det du seier, høyrest fornuftig. Det kjennest kaldt her inne. Ofte blir da tillegget ut føydd til etter mønster av sjå ut: høyrast ut, kjennast ut. Det er ein av gjengangarane i diskusjonar om «godt språk» i norsk om denne konstruksjonen kan godtakast. Det tar eg ikkje standpunkt til her, men ein kan merke seg at ved lukte og smake er denne konstruksjonen med ut umogleg.

Sanseverba lukte og smake har altså eit mindre presist regelsystem enn sjå og høyre, i og med at sansaren og sansingskjelda kan vere subjekt for den same verbforma, som dermed får ei dobbelttyding. Dette regelsystemet kan da tolkast som eit teikn på at lukt og smak er meir perifere sansar i omgrepsverda til folk enn syn og høyrsle.

Lars S. Vikør er professor emeritus i nordisk språkvitskap ved Universitetet i Oslo.

Emneknaggar

Fleire artiklar

Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Foto: Brian Snyder / Reuters / NTB

Ordskifte

Framleis ikkje overtydande

I eit historisk lys er det meir treffande å seie at Trump og MAGA-rørsla sitt særkjenne, ideologisk sett, er at dei står for grunnlova og dei verdiane som er nedfelte der.

ØivindØstberg
Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Foto: Brian Snyder / Reuters / NTB

Ordskifte

Framleis ikkje overtydande

I eit historisk lys er det meir treffande å seie at Trump og MAGA-rørsla sitt særkjenne, ideologisk sett, er at dei står for grunnlova og dei verdiane som er nedfelte der.

ØivindØstberg
Cannabiskafé i Los Angeles.

Cannabiskafé i Los Angeles.

Foto: Richard Cogel / Reuters / NTB

Ordskifte
BjørnRøse

Hvor skal man sette grensene?

Gode forsetter og kunnskapsmangel er en farlig kombinasjon.

Frå innspelinga av Mor i Nidarosdomen.

Frå innspelinga av Mor i Nidarosdomen.

Foto: Morten Lindberg

MusikkMeldingar
Sjur Haga Bringeland

Vekselverknad

Nidaros Domkor skaper einskap mellom fortid og notid.

Situasjonen på Gaza no gjev grunn til å seie opp samarbeidsavtalar med israelske universitet, meiner folkerettsprofessor Terje Einarsen. Bilete frå Khan Younis sør på Gaza.

Situasjonen på Gaza no gjev grunn til å seie opp samarbeidsavtalar med israelske universitet, meiner folkerettsprofessor Terje Einarsen. Bilete frå Khan Younis sør på Gaza.

Foto: Mohammed Salem / REUTERS

Samfunn
Eva Aalberg Undheim

Forsvarar universitetsboikott

Folkerettsprofessor Terje Einarsen meiner samarbeid med israelske universitet, er med på å legitimere ulovleg okkupasjon, folkemord og brotsverk mot menneske.

Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Foto: Anna-Julia Granberg / Blunderbuss

BokMeldingar

For å seie det mildt

Allereie dei gamle grekarane visste om sambandet mellom framskritt og feilsteg.

Ingvild Bræin
Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Foto: Anna-Julia Granberg / Blunderbuss

BokMeldingar

For å seie det mildt

Allereie dei gamle grekarane visste om sambandet mellom framskritt og feilsteg.

Ingvild Bræin

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis