Sonens morsdagar

Ei mor ligg på det siste etter eit langt og rikt liv. I sju dagar der ho svinn vekk, skriv sonen ned tankane sine om sitt eige turbulente liv som kunstnar.

Essay

Sverre Bjertnæs

Morsdager

Aschehoug

Målaren Sverre Bjertnæs vinka farvel til heimen som 16-åring. Snart eit halvt liv seinare freistar han gjennom dei sju siste dagane av livet til mora å lette seg for tankar frå eige liv. Frå tida på sjukeheimen der ho ligg umedveten og skal i veg, det er berre målpasseringa att, rapporterer han omsynslaust og kanskje litt for egosentrisk, situasjonen tatt i betraktning, om alt som har fylt han og fyller han, kunstnarmytane han har levd med og i – og som han har dyrka.

Vedunderbarn

Bjertnæs har skrive ei tidlegare bok, Mine Bilder, om kunstnarlivet sitt og ikkje minst om eigen alkoholisme. Her får vi nye innblikk i desse temaa ved dødsleiet til mora. Og det grenseoverskridande livet han har levd, kontrasterer sterkt den mora som alltid var der, i føde- og oppvekstbyen Trondheim, der barndomen ligg att, oppvekstens morsdagar. Han flytta altså frå henne da han var 16, med hennar vilje. Mora sende han i veg. Ho sleppte han – det store talentet – ut i verda. Men det må ein ha lese den førre boka for å vite. At det var ho – mot farens vilje, som let han fare ut i verda mest som uskikka til det, da han søkte seg til Odd Nerdrum som vedunderbarn og vart hans unge følgesvein, før han ein dag glei vekk frå læremeisteren. Nerdrum-tida er med også i denne boka.

Liv til endes

Og no er vi her. Sjukeheimen har tatt hand om mora, alt er i gode hender. Det er fint å lese om eit norsk helsevesen som tar vare på oss, syner fram varme, syner fram sjølvrespekt i det viktige arbeidet dette er, å følge oss til siste grind. Mora har levd engasjert, får vi høyre, i ein norsk by ved ein fjord, eller ved havet, som Bjertnæs yndar å kalle Trondheimsfjorden. La gå, det gjer teksten meir universell, det gjer faktisk ingen ting at han let fjorden vere havet, salt som han er. Og no fer mora ut av livet.

Det er noko med det ego-neddempa som ligg i det livet ho valde, ei kvinne med kunstnarlege talent som bøygde av eigne ambisjonar for å vere noko for andre, både som mor og lærar. Kontrastane mellom mor og son blir på denne måten understreka, og det skaper tankebilde hos lesaren om kor ulike liv kan vere – i hovuda våre – og i handlingane.

Eg likar desse essaya. Kvar fiber er sydd av klokskap og vemod. Språket er nøkternt, observerande, reflekterande, reint og godt. Ei og anna setning kan kritiserast, som eit penselstrok i eit måleri. Slik er det med alt som blir skapt, som Bjertnæs sjølv veit og gir oss døme på, i kommentarar til eigne og andre sine verk. Alt kunstnarleg arbeid er ein kamp om form.

Ei lang lita livshistorie om eit ideal, Paul Gauguin, og det elendet livet hans blei, og nokre små kunstnarlivslaup til skriv sonen ned, der ved senga til ho som snart ikkje er meir. Skriv etter minnet, for å få timane til å gå, innvoven i den uavvendelege tida som tikkar mot slutten. Moras siste pust er ikkje langt unna.

Sonen er hovudperson

Det er sterk kontrast i slik tekst, idet vi veit om ho som ligg attmed han og skal forsvinne. Eg lurer likevel på om eg likar heilt at forfattaren gjer sitt liv så tydeleg til hovudfokus i ei bok om moras siste dagar. Men det må eg visst tole. Desse essaya er først og fremst sonens morsdagar. Og dermed blir han, barnet mora har ofra så mykje for, nok ein gong hovudpersonen i relasjonen deira, her ved enden.

Det blir noko egosentrisk over desse tekstane på denne måten, nærast litt sjølvskryt. Han – tørrlagd alkoholikar, som han stadig minner oss på, velrenommert norsk kunstnar, skal halde fram med det (tilsynelatande) suksessrike livet han no lever. Mens mora slepper taket i livet og dei ho har vore noko for.

Kva mora djupast sett har betydd for sonen, ville eg høyrt meir om. Ho som skal døy, hamnar i skuggen. Men så er det i oss sjølve vi alltid er. Den levande skal vidare. Kunstnaren må sjå for å skape og skape for å leve – og bli hugsa.

Mora døyr jo, på den sjuande dagen Sverre og broren og faren er hos ho. Far og bror er nokså perifert teikna og utgjer eit slags vagt omriss rundt forfattaren.

Døden ventar oss alle attom ein stad. Ekkoet av dette finst her. Døden er i alt liv vi ser, er med oss. Livet er ein dag ikkje å vere meir, blagar det svakt gjennom desse essaya. I historia er det få namn. Alle vi andre blir gløymde.