JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Frå matfatetKunnskap

Sauehovud

Du skal ikkje ha dårleg samvit om maten din ser på deg.

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Dette hovudet enda sine dagar over bålet – og som mat. Det må då vere bra greier.

Dette hovudet enda sine dagar over bålet – og som mat. Det må då vere bra greier.

Foto: Marit Hommedal / NTB

Dette hovudet enda sine dagar over bålet – og som mat. Det må då vere bra greier.

Dette hovudet enda sine dagar over bålet – og som mat. Det må då vere bra greier.

Foto: Marit Hommedal / NTB

4117
20201218
4117
20201218

Skal du ete skoltar på søndag? Eller skjelter? Eller sauhau? Eller kanskje smalahove? Ikkje det? Veit du ikkje heilt kva det er, og i alle fall ikkje kvifor du burde ete det siste søndag før jul kanskje? Du skal ikkje lure lenge. Vår tradisjonelle skitnesøndagsmiddag er altfor god og lur og ordentleg berekraftig til at ikkje alle i heile landet skal vite om han.

Så altså, kva er det for noko? Jau, skoltar og skjelter og sauhau er dialektord for om lag det same: Sauehovud som fyrst er flådde. Hud og skinn er fjerna, altså, før hovuda vert kløyvde i to på langs og hjerne og annan laus innmat vert fjerna. Så vert hovuda lagde i salt nokre dagar. Etter salting vert skoltane, som vi seier her eg kjem frå, hengde til speking til dei er tørre nok.

Smalahove, derimot, er noko litt anna. Ein tradisjon som eigentleg har eit temmeleg avgrensa geografisk nedslagsfelt i traktene kring Voss og indre Sogn, men som har spreidd seg utover landet, kan hende meir på grunn av evna innbyggjarane i området har til marknadsføring og merkevarebygging enn for den eineståande smaken.

Svibruk

Ja, for det er ikkje mange andre delar av sauen ein set seg føre å svi reine for ull medan ein held skinnet intakt, men det er det ein gjer med smalahove. Ein stikk heile hovudet inn på ein pinne, så held ein det over eit bål til ulla tek fyr og losnar frå hårsekkane, så skrapar ein ho vekk med ein kniv. Eller så kan ein skalere det opp, slik Noregs einaste kommersielle smalahoveprodusent, Ivar Løne på Skulestadmo, har gjort: Her rullerer hovuda om lag som grilla kyllingar medan dei vert svidde.

Resultatet vert om lag det same, og prosessen vidare liknar: Hovuda vert kløyvde, salta og hengde til tørk. Gjerne med endå litt meir røyk, slik dei likar det på Voss og mange andre stadar. Smalahove er godt, det. Det er berre ikkje det eg er van med. Difor føretrekker eg flådde hovud.

Gjer seg mykje sjølv

Heldigvis har det òg vorte enklare å få tak dei siste åra, i det minste her vestpå. Men er det vel fyrst i nyare tid det har vore rekna som ein særskilt vestlandsk tradisjon å ete sauehovud. Hovudet er ein del av saueslaktet, akkurat som ribbesidene og låra, og å ete hovud har nok vore like naturleg som å ete dei andre stykkingsdelane alle stader ein har slakta sau, altså i store delar av landet. Det sit meir kjøt her enn ein skulle tru. Ikkje minst kjem det fram i det ein knekker opp kjeven. Då dukkar det opp raudt og fint kjøt som er både mørt og smaksrikt etter mange timar i kokekjelen.

For sjølv om det tek tid å koke skoltar, gjer arbeidet seg mykje sjølv, og nett difor har det mange stader vore tradisjon for å spare nokre sauehovud til siste søndag før jul. Ein åt sauehovud heile hausten, både til kvardags og til finare måltid (men det var ikkje gjestebodsmat), men dei burde vere etne opp før jul – og skitnesøndag, den eine søndagen det var lov å arbeide, gå i arbeidsklede og skitne seg ut, rett og slett fordi det var så frykteleg mykje å gjere, då høvde det godt med ein middag som kokte seg sjølv medan ein arbeidde.

Det er ein tradisjon vi godt kan handheve framleis. Di meir av dyret vi et, di meir berekraftig vert produksjonen av det, enkelt og greitt. At maten ser på deg, vert du fort van med.

Om ein skal ete dette kikeorganet, lyt likevel vere valfritt, sjølv om mange meiner det skil klinten frå kveiten blant sauehovudetarar: Og auget er verkeleg godt, eg skryter ikkje på meg noko når eg hevdar at det er det aller beste på hovudet. Likevel respekterer eg at andre ser saka annleis – ikkje minst fordi det då vert fleire auge på meg: Det er lov å plukke auge frå tallerken til naboen. Om naboen tillèt det, vel å merke.  

Vågar du deg ut på auget, er det ein ting som gjeld: å ikkje nøle. Ta det medan det er varmt. Her sit nemleg mykje av feittet – særs smaksrikt, blautt og nydeleg når det er varmt, men temmeleg mykje nærare ueteleg så fort det kjølnar.

Her er det med andre ord berre å køyre på. Kjøper du hovud i morgon, rekk du å vatne dei ut over natta. God skitnesøndag.

Siri Helle

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Skal du ete skoltar på søndag? Eller skjelter? Eller sauhau? Eller kanskje smalahove? Ikkje det? Veit du ikkje heilt kva det er, og i alle fall ikkje kvifor du burde ete det siste søndag før jul kanskje? Du skal ikkje lure lenge. Vår tradisjonelle skitnesøndagsmiddag er altfor god og lur og ordentleg berekraftig til at ikkje alle i heile landet skal vite om han.

Så altså, kva er det for noko? Jau, skoltar og skjelter og sauhau er dialektord for om lag det same: Sauehovud som fyrst er flådde. Hud og skinn er fjerna, altså, før hovuda vert kløyvde i to på langs og hjerne og annan laus innmat vert fjerna. Så vert hovuda lagde i salt nokre dagar. Etter salting vert skoltane, som vi seier her eg kjem frå, hengde til speking til dei er tørre nok.

Smalahove, derimot, er noko litt anna. Ein tradisjon som eigentleg har eit temmeleg avgrensa geografisk nedslagsfelt i traktene kring Voss og indre Sogn, men som har spreidd seg utover landet, kan hende meir på grunn av evna innbyggjarane i området har til marknadsføring og merkevarebygging enn for den eineståande smaken.

Svibruk

Ja, for det er ikkje mange andre delar av sauen ein set seg føre å svi reine for ull medan ein held skinnet intakt, men det er det ein gjer med smalahove. Ein stikk heile hovudet inn på ein pinne, så held ein det over eit bål til ulla tek fyr og losnar frå hårsekkane, så skrapar ein ho vekk med ein kniv. Eller så kan ein skalere det opp, slik Noregs einaste kommersielle smalahoveprodusent, Ivar Løne på Skulestadmo, har gjort: Her rullerer hovuda om lag som grilla kyllingar medan dei vert svidde.

Resultatet vert om lag det same, og prosessen vidare liknar: Hovuda vert kløyvde, salta og hengde til tørk. Gjerne med endå litt meir røyk, slik dei likar det på Voss og mange andre stadar. Smalahove er godt, det. Det er berre ikkje det eg er van med. Difor føretrekker eg flådde hovud.

Gjer seg mykje sjølv

Heldigvis har det òg vorte enklare å få tak dei siste åra, i det minste her vestpå. Men er det vel fyrst i nyare tid det har vore rekna som ein særskilt vestlandsk tradisjon å ete sauehovud. Hovudet er ein del av saueslaktet, akkurat som ribbesidene og låra, og å ete hovud har nok vore like naturleg som å ete dei andre stykkingsdelane alle stader ein har slakta sau, altså i store delar av landet. Det sit meir kjøt her enn ein skulle tru. Ikkje minst kjem det fram i det ein knekker opp kjeven. Då dukkar det opp raudt og fint kjøt som er både mørt og smaksrikt etter mange timar i kokekjelen.

For sjølv om det tek tid å koke skoltar, gjer arbeidet seg mykje sjølv, og nett difor har det mange stader vore tradisjon for å spare nokre sauehovud til siste søndag før jul. Ein åt sauehovud heile hausten, både til kvardags og til finare måltid (men det var ikkje gjestebodsmat), men dei burde vere etne opp før jul – og skitnesøndag, den eine søndagen det var lov å arbeide, gå i arbeidsklede og skitne seg ut, rett og slett fordi det var så frykteleg mykje å gjere, då høvde det godt med ein middag som kokte seg sjølv medan ein arbeidde.

Det er ein tradisjon vi godt kan handheve framleis. Di meir av dyret vi et, di meir berekraftig vert produksjonen av det, enkelt og greitt. At maten ser på deg, vert du fort van med.

Om ein skal ete dette kikeorganet, lyt likevel vere valfritt, sjølv om mange meiner det skil klinten frå kveiten blant sauehovudetarar: Og auget er verkeleg godt, eg skryter ikkje på meg noko når eg hevdar at det er det aller beste på hovudet. Likevel respekterer eg at andre ser saka annleis – ikkje minst fordi det då vert fleire auge på meg: Det er lov å plukke auge frå tallerken til naboen. Om naboen tillèt det, vel å merke.  

Vågar du deg ut på auget, er det ein ting som gjeld: å ikkje nøle. Ta det medan det er varmt. Her sit nemleg mykje av feittet – særs smaksrikt, blautt og nydeleg når det er varmt, men temmeleg mykje nærare ueteleg så fort det kjølnar.

Her er det med andre ord berre å køyre på. Kjøper du hovud i morgon, rekk du å vatne dei ut over natta. God skitnesøndag.

Siri Helle

Smalahove, derimot, er noko litt anna.

Emneknaggar

Fleire artiklar

Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Foto: Håkon Mosvold Larsen / NTB

Ordskifte

En utilstrekkelig langtidsplan

Vi har større og mer fundamentale sårbarheter enn noen gang før som nasjon, samtidig som vi er dårligere forberedt enn på lenge.

RobertMood
Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Foto: Håkon Mosvold Larsen / NTB

Ordskifte

En utilstrekkelig langtidsplan

Vi har større og mer fundamentale sårbarheter enn noen gang før som nasjon, samtidig som vi er dårligere forberedt enn på lenge.

RobertMood
Den israelske militære talspersonen, admiral Daniel Hagar, møter media.

Den israelske militære talspersonen, admiral Daniel Hagar, møter media.

Foto: Amir Cohen / Reuters / NTB

UtanriksSamfunn
Cecilie Hellestveit

Iransk kanondiplomati

Det iranske åtaket mot Israel bognar av strategiske bodskapar. Og mottakarane er mange.

Saueauksjon i Machynlleth i Wales.

Saueauksjon i Machynlleth i Wales.

Alle foto: Svein Gjerdåker

ReportasjeFeature
Svein Gjerdåker

Sau

Noko om sauedrift i Noreg og Wales.

Karina (Berda Larsen) lèt seg ikkje tulle med av den sjølvmedlidande dansken Jan (Emil Johnsen).

Karina (Berda Larsen) lèt seg ikkje tulle med av den sjølvmedlidande dansken Jan (Emil Johnsen).

Foto: Mer Film

FilmMeldingar
Håkon Tveit

Kalak: «Norske Emil Johnsen ber hovudrolla glitrande med stundom sår framtoning som naiv innflyttar.»

Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Foto: Svein Finneide

BokMeldingar

O’hoi!

I sjangeren «skipsreiarroman» har Henrik H. Langeland levert eit svært medrivande bidrag.

Ingvild Bræin
Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Foto: Svein Finneide

BokMeldingar

O’hoi!

I sjangeren «skipsreiarroman» har Henrik H. Langeland levert eit svært medrivande bidrag.

Ingvild Bræin

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis