JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Frå historiaKunnskap

Farten i farten

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Albert Einstein gjorde lyset, lysstrålen og lysfarten til nøkkelen for å forstå verda.

Albert Einstein gjorde lyset, lysstrålen og lysfarten til nøkkelen for å forstå verda.

Foto: Peakpx

Albert Einstein gjorde lyset, lysstrålen og lysfarten til nøkkelen for å forstå verda.

Albert Einstein gjorde lyset, lysstrålen og lysfarten til nøkkelen for å forstå verda.

Foto: Peakpx

4314
20230616
4314
20230616

I dagleglivet har vi sjeldan vanskar med å vite kva tid vi er i ro, og kva tid vi er i fart. Det er noko vi sjeldan ofrar ein tanke. Vi kjenner tilstanden og er trygge på kunnskapen vår. I godstolen sit vi i trygg ro, medan vi prøver å halde auge med fartsgrensene på vegane.

Dette er ein illusjon. Vi er i fart heile tida. Om godstolen står midt under ekvator, jagar jordrotasjonen oss rundt med ein fart på 46,5 meter i sekundet, 1660 kilometer i timen. Samtidig jagar jorda vår rundt sola med ein fart på 29,8 meter i sekundet, berre 108 kilometer i timen.

Det går fort, også om vi skulle sitte dørgande stille.

Då Copernicus lanserte sine tankar om universet, der jorda ikkje lenger låg i ro i sentrum av universet, medan alt anna roterte rundt jorda, vart han møtt med tvil og mistru. Om jorda rørte seg, som Copernicus sa, måtte vi vel merke det? Og det gjorde vi altså ikkje.

Galileo Galilei formulerte i 1632 dei generelle lovene om rørsler. I ein tekst som ettertida har gjort klassisk, forklarte han fenomenet med at jorda rørte seg utan at vi merka det: Steng deg inne med ein venn i det største rommet under dekk på eit stort skip, der det også er fluger, sommarfuglar og liknande flygande småkryp. Det er også eit stort kar med vatn med små fiskar i der. Høgt oppe hengjer du eit lite spann som det dryp vatn frå, ned i ein annan vasstank med trong opning, som står rett under det vesle spannet.

Medan skipet ligg i ro, observerer du grundig korleis dei flygande småkrypa rører seg med same fart overalt i rommet. Ein ser at fiskane sym likeglade i alle retningar. Dropane frå det vesle spannet treffer alle opningar i den oppsette vasstanken. Og om du kastar noko til vennen din, treng du ikkje bruke meir kraft i kastet i den eine retninga enn i den andre om avstanden er den same. Og om du hoppar jamsides, som det heiter, hoppar du like langt i alle retningar.

Når du har observert alt dette omhyggeleg og nøye, og sett at slik er det når skipet ligg i ro, får du skipet til å leggje frå kai og setje opp ein jamn fart. Du kjem ikkje til å merke nokon som helst skilnad i det som hender om bord, og du kan ikkje ut frå det du observerer, avgjere om skipet er i fart eller ligg i ro.

Om skipet var i fart eller i ro, ville gjestene i salongen ikkje merke. Farten på dekk og farten i salongen vart ikkje opplevd på same måten. Opplevinga var avhengig av kvar observatøren var. Farten var relativ – relativ til observatørposisjonen og til det som blir observert.

Han som blir farta rundt ekvator i stor fart av jordrotasjonen, har ingenting han kan relatere denne farten til. Det har heller ikkje han som fartar rundt sola saman med jordkula i litt rolegare tempo. Dei er begge i salongen og har det avslappa og fredeleg der.

Dette var det vanskeleg å slå seg til ro med. Nokre tiår etter Galileis tekst fastslo dansken Ole Rømer at lyset hadde ein målbar fart og brukte tid på å ta eg fram. Eit par hundreår seinare påviste den skotske fysikaren James Clerk Maxwell at det fanst eit utal elektromagnetiske bølgjer rundt oss, usynlege for oss, som fartar omkring med same farten som lyset.

Kva var all denne farten, desse fartane, relativt til? Båtfarten er relativ til sjøen, bilfarten til vegen, farten på himmelkroppane til kvarandre. Men lyset? Det måtte finnast eit stoff i universet, mellom alle himmelkroppane, som lyset brøyta seg fram gjennom, som båten i vatnet, eller pila i lufta.

Dette stoffet vart kalla eter. Og vitskapsmenn verda over starta ei jakt på eteren, som lysfarten då var relativ til.

Dei fann han ikkje. Han var der ikkje.

Einstein konkluderte då med at lysfarten ikkje var relativ til noko. Han var ein kosmisk konstant, som han så brukte som hovudmateriale i verdsbiletet sitt.

Ved eit finurleg tankeeksperiment viste han at tida blir relativ når lysfarten er konstant, og i hans klassiske formel e=mc2 er lysfarten c inne i omforminga av masse til energi, grunnlaget for atomfysikken.

I alle biblar, på alle språk, er Guds første ord «Bli lys», «fiat lux». Men det var først Albert Einstein, som sterkt avviste tanken om ein personleg gud, som gjorde lyset, lysstrålen og lysfarten til nøkkelen for å forstå verda.

Som barn tenkte han på kva som ville hende om han vart med ein lysstråle ut i rommet. Den tanken sleppte aldri taket.

Andreas Skartveit

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

I dagleglivet har vi sjeldan vanskar med å vite kva tid vi er i ro, og kva tid vi er i fart. Det er noko vi sjeldan ofrar ein tanke. Vi kjenner tilstanden og er trygge på kunnskapen vår. I godstolen sit vi i trygg ro, medan vi prøver å halde auge med fartsgrensene på vegane.

Dette er ein illusjon. Vi er i fart heile tida. Om godstolen står midt under ekvator, jagar jordrotasjonen oss rundt med ein fart på 46,5 meter i sekundet, 1660 kilometer i timen. Samtidig jagar jorda vår rundt sola med ein fart på 29,8 meter i sekundet, berre 108 kilometer i timen.

Det går fort, også om vi skulle sitte dørgande stille.

Då Copernicus lanserte sine tankar om universet, der jorda ikkje lenger låg i ro i sentrum av universet, medan alt anna roterte rundt jorda, vart han møtt med tvil og mistru. Om jorda rørte seg, som Copernicus sa, måtte vi vel merke det? Og det gjorde vi altså ikkje.

Galileo Galilei formulerte i 1632 dei generelle lovene om rørsler. I ein tekst som ettertida har gjort klassisk, forklarte han fenomenet med at jorda rørte seg utan at vi merka det: Steng deg inne med ein venn i det største rommet under dekk på eit stort skip, der det også er fluger, sommarfuglar og liknande flygande småkryp. Det er også eit stort kar med vatn med små fiskar i der. Høgt oppe hengjer du eit lite spann som det dryp vatn frå, ned i ein annan vasstank med trong opning, som står rett under det vesle spannet.

Medan skipet ligg i ro, observerer du grundig korleis dei flygande småkrypa rører seg med same fart overalt i rommet. Ein ser at fiskane sym likeglade i alle retningar. Dropane frå det vesle spannet treffer alle opningar i den oppsette vasstanken. Og om du kastar noko til vennen din, treng du ikkje bruke meir kraft i kastet i den eine retninga enn i den andre om avstanden er den same. Og om du hoppar jamsides, som det heiter, hoppar du like langt i alle retningar.

Når du har observert alt dette omhyggeleg og nøye, og sett at slik er det når skipet ligg i ro, får du skipet til å leggje frå kai og setje opp ein jamn fart. Du kjem ikkje til å merke nokon som helst skilnad i det som hender om bord, og du kan ikkje ut frå det du observerer, avgjere om skipet er i fart eller ligg i ro.

Om skipet var i fart eller i ro, ville gjestene i salongen ikkje merke. Farten på dekk og farten i salongen vart ikkje opplevd på same måten. Opplevinga var avhengig av kvar observatøren var. Farten var relativ – relativ til observatørposisjonen og til det som blir observert.

Han som blir farta rundt ekvator i stor fart av jordrotasjonen, har ingenting han kan relatere denne farten til. Det har heller ikkje han som fartar rundt sola saman med jordkula i litt rolegare tempo. Dei er begge i salongen og har det avslappa og fredeleg der.

Dette var det vanskeleg å slå seg til ro med. Nokre tiår etter Galileis tekst fastslo dansken Ole Rømer at lyset hadde ein målbar fart og brukte tid på å ta eg fram. Eit par hundreår seinare påviste den skotske fysikaren James Clerk Maxwell at det fanst eit utal elektromagnetiske bølgjer rundt oss, usynlege for oss, som fartar omkring med same farten som lyset.

Kva var all denne farten, desse fartane, relativt til? Båtfarten er relativ til sjøen, bilfarten til vegen, farten på himmelkroppane til kvarandre. Men lyset? Det måtte finnast eit stoff i universet, mellom alle himmelkroppane, som lyset brøyta seg fram gjennom, som båten i vatnet, eller pila i lufta.

Dette stoffet vart kalla eter. Og vitskapsmenn verda over starta ei jakt på eteren, som lysfarten då var relativ til.

Dei fann han ikkje. Han var der ikkje.

Einstein konkluderte då med at lysfarten ikkje var relativ til noko. Han var ein kosmisk konstant, som han så brukte som hovudmateriale i verdsbiletet sitt.

Ved eit finurleg tankeeksperiment viste han at tida blir relativ når lysfarten er konstant, og i hans klassiske formel e=mc2 er lysfarten c inne i omforminga av masse til energi, grunnlaget for atomfysikken.

I alle biblar, på alle språk, er Guds første ord «Bli lys», «fiat lux». Men det var først Albert Einstein, som sterkt avviste tanken om ein personleg gud, som gjorde lyset, lysstrålen og lysfarten til nøkkelen for å forstå verda.

Som barn tenkte han på kva som ville hende om han vart med ein lysstråle ut i rommet. Den tanken sleppte aldri taket.

Andreas Skartveit

Fleire artiklar

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Foto: Terje Pedersen / NTB

Samfunn

Politiske signalfeil

Det er mange grunnar til at toget ikkje går når det skal i Noreg. Her er nokre av dei.

Per Anders Todal
Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Foto: Terje Pedersen / NTB

Samfunn

Politiske signalfeil

Det er mange grunnar til at toget ikkje går når det skal i Noreg. Her er nokre av dei.

Per Anders Todal
Eit minnesmerket over slaget om Gallipoli i (1915–1916), synleg for alle som kryssar Dardanellane mellom europeiske Kilitbahir og asiatiske Canakkele.

Eit minnesmerket over slaget om Gallipoli i (1915–1916), synleg for alle som kryssar Dardanellane mellom europeiske Kilitbahir og asiatiske Canakkele.

Foto: Jorge Láscar / Wikipedia Commons

ReportasjeFeature
Ida Lødemel Tvedt

Grushaughoroskopet

TROJA: I ruinane av den halvmytologiske trojanarkrigen kan ein, om ein tolererer litt pompøsitet og fiasko, freiste lese si eiga krigerske tid i lys av ei gammal.

Mohammed Naseem fotografert av Anders Hammer i 2009. Naseem ville då gå til sak og krevje erstatning frå Noreg. Han blei drepen under uklåre omstende året etter.

Mohammed Naseem fotografert av Anders Hammer i 2009. Naseem ville då gå til sak og krevje erstatning frå Noreg. Han blei drepen under uklåre omstende året etter.

Foto: Anders Hammer

ForsvarSamfunn
Morten A. Strøksnes

Lygekorset med sverd og eikelauv?

Eirik Kristoffersen fekk Krigskorset med sverd for leiinga av spesial­operasjonar i Afghanistan. I den viktigaste skulle ein sentral Taliban-leiar ha blitt arrestert. Så begynte historia å smuldre opp.

Italias blåblåe statsminister Giorgia Meloni takkar folket sitt for tilliten etter at resultatet i EU-parlamentsvalet blei kjent 10. juni 2024.

Italias blåblåe statsminister Giorgia Meloni takkar folket sitt for tilliten etter at resultatet i EU-parlamentsvalet blei kjent 10. juni 2024.

Foto: Alberto Lingria / Reuters / NTB

KommentarSamfunn
Torbjørn L. Knutsen

Dei lyseblå var dei verkelege vinnarane

Det er lite truleg at partia på ytre høgre fløy kan veksle framgangen i EU-parlamentsvalet inn i makt og politisk innverknad.

KommentarSamfunn

Sjølvmord av frykt for dauden

Macron-strategien for nyval fremjar det han vil unngå.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen
KommentarSamfunn

Sjølvmord av frykt for dauden

Macron-strategien for nyval fremjar det han vil unngå.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis