Eit matematisk handverk

Fredag kveld. Eg ser bort på bordet. Ingen ølboksar. Det flyt heller ikkje roande i blodet. Kvifor kjenner eg slik ei indre ro? Kan det vera Mozart som strøymer ut av høgtalarane?

Nei, eg har noko nytt i nevane – spøt. Med rundpinnar har livet mitt tatt ei ny vending. Korleis hamna eg her?

Det står kvinner bak. Eller for å vera meir konkret – Else. Ho vankar på ungdomsklubben for oss godt vaksne, nemleg Sogn frivilligsentral. Ho har nettopp lært seg å spøta for å gjera ferdig ei jakke mor hennar byrja på for mange år sidan.

– Du må læra deg å spøta. Det er kjekt. Me har spøteklubb kvar tysdag.

Det er med ein viss otte eg møter opp. Fem kvinnfolk rundt eit bord i livleg prat. Eg tenkjer i mitt stille sinn at om det ikkje vert nokon suksess med spøtinga, så vert det i alle fall ein sosialantropologisk studie. Det er ikkje kvar dag ein mann får koma inn i dei indre gemakka til kvinner. Eg kan alt fortelja deg historier som ville få øyra til å losna frå hovudet, men dei får me ta ein annan gong.

Til mi overrasking går det lett. Eg lærer å leggja opp, spøta rett og vrang og spøta etter mønster. Damene skryter av meg og seier at eg spøtar jamt og fint. Problemet er når eg mistar masker, då må eg spørja om hjelp. Eg ser ikkje sjølv korleis tråden har gått. Heldigvis er det hyggjelege kvinner overalt som er særs viljuge til å hjelpa. Plutseleg går det opp for meg at det er eit matematisk problem me løyser i lag.

Spøting er faktisk eit matematisk handverk. Me lagar samanvovne lykkjer (masker) av ulltråden. Det er knuteteori i praksis. Knuteteorien fortel korleis ein kan laga meir eller mindre komplekse knutar, og korleis dei kan løysast opp igjen. Eg har det motsette problemet, nemleg å få knutane (lykkjene) på plass att. Ein ting er å forstå noko teoretisk. Noko anna er å gjera bruk av kunnskapen. Heldigvis har eg vorte betre til å reparera.

Eit anna problem er at tråden vasar seg til. Det gjorde òg sena då eg fiska som liten gut. Eg vart fort ein kløppar til å løysa vasen opp att med å strekkja han ut og sjå etter reelle knutar i kaoset. Der vart interessa for knuteteori fødd. Det er verre med ulltråd, då han ofte lagar harde knutar. Då er det berre å gjera det same som for den gordiske knuten, nemleg kutta han.

Ulltråden er eindimensjonal. Med den og knuteteori kan me laga objekt i høgare dimensjonar. Grytekluten eg fyrst laga, er todimensjonal, og lua eg no har spøta, er tredimensjonal. Kva ein kan få til med spøting, er gjeve av matematisk topologi. Topologi handlar om kurver, flater, lekamar og rom, og korleis dei kan deformerast frå det eine til det andre. Topologi vert ofte kalla for «gummigeometri», då han ikkje bryr seg om storleik eller vinklar.

Lua eg lagar, byrjar med eindimensjonal ulltråd. Eg legg opp eit tal masker som passar med det tjukke hovudet mitt og mønsteret eg har valt. Når runden er ferdig, har tråden laga ein todimensjonal sirkel. Dinest lagar eg eit brot med to rette og to vrange. No vert spøtet eit tredimensjonalt band. Eg kunne ha stoppa der og hatt øyrevarmar, men no har eg fått ambisjonar.

Eg har valt å laga Fana-lue av di eg ynskjer å produsera mi eiga Fana-trøye seinare. I spøtbutikken finn eg to gilde fargar og går laus på mønsteret. Med to trådar vert det litt meir utfordrande å spøta, men verre er det å følgja mønsteret.

Det handlar berre om å telja og bruka mønstergjenkjenning for å sjå om det ein spøtar, er riktig. Heldigvis er menneske gode til å oppdaga mønster og eventuelle feil i dei. Det gjer at eg slepp unna å rekkja opp mykje. Når det er sagt, så er jo også det å rekkja opp ein matematisk kunst som må lærast.

Det fine med mønster er at mange av dei brukar matematisk symmetri. Fana-lua er full av symmetri, og difor er det lett å fylgja mønsteret. Eg vert riven med, men plutseleg stansar dei andre i spøteklubben meg. Ein må fella av masker slik at lua får forma til hovudet og vert samla på toppen. Ved å fella av endrar eg geometrien frå eit band og krummar det til ein kuppel. Eg føretar ei topologisk endring av forma.

Til slutt dreg eg lua saman i eit toppunkt. Då buklar garnet seg i former eg kjenner att frå kurset i matematisk topologi eg hadde ein gong i førre hundreåret.

Det siste eg lagar, er dusken. Eg får hjelp av kusina mi. Ho lagar ein flat todimensjonal smultring ved å klippa ein pappbete sirkelrund og dinest eit sirkelrundt hòl i midten. Dette er ikkje ein matematisk flat smultring, men han gjer nytten. Eg vind ulltråden, bind saman trådane som går gjennom hòlet, og klipper opp på utsida. Til sist er det berre å trimma dusken med saks slik at han får ei flott form som ei matematisk kule.

Stolt går eg ned i garnbutikken for å få same garnet til ei Fana-jakke. Der seier dei at dei er tomme for fargane eg har brukt. Produsentane klarer ikkje å levera same fargar over tid. Eg må leggja av garn i butikken for å sikra meg. Det tykkjer eg er rart og noko som eg må studera seinare.

Lett nedtrykt seier eg det til familien. Då svarar svigerson min:

– Eg har sett kor mykje du har bala og kor mange timar du har brukt. Kva med å selja lua på Finn.no? Eg har rekna ut at med rimeleg timepris skal du ha 70.000 kroner for ho.

pth@hvl.no