Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Kommentarar

🎧 Ytringsrom og tillit

Kven skal setja grensene for kva som kan ytrast offentleg? Dette klassiske spørsmålet har stått sentralt i alle demokratiske samfunn, fordi ytringsfridom er noko av det som skaper demokrati.

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
5539
20200814
5539
20200814

Lytt til artikkelen:

Frie ytringar er ikkje noko eit demokrati kan velja om dei vil ha eller ikkje. Frie ytringar er det som skaper demokrati, for skal alle ha del i styret av eit land, må dei ha høve til å ytra seg. Samstundes har dei fleste land nokre grenser, som handlar om å setja fram trugsmål eller ugrunna skuldingar.

Denne sommaren har dette dukka opp i fleire debattar. Dag og Tid melde om den ugreie refusjonen av ei melding av Halvor Foslis bok om «masseinnvandring» i Prosa, der det vart brukt ulike grunngjevingar for refusjonen. Internasjonalt har Black Lives Matter-rørsla gått frå ein viktig og legitim kritikk av rasisme og politivald til å sensurera kva slags minnesmerke ein skal ha. Det er forståeleg når det gjeld sørstatsleiarar som kjempa for slaveriet, og var dyrka av rasistiske grupper i ettertid, men det fører fort til ein totalitær logikk.

Sensurliknande grep

Her til lands kom debatten til syne ved Kunsthøgskolen i Oslo, der ei gruppe stipendiatar kjenner seg støytte av eit kunstfotografi av Vanessa Beecroft som viser ei gruppe nesten nakne kvinner som er mørke i huda. Rektor Måns Wrange viste forståing for reaksjonen til stipendiatane, medan ei gruppe studentar reagerer mot leiinga og hevdar at dei møter ideologi og indoktrinering i staden for opplæring i kunst.

Ein første replikk til diskusjonen ved Kunsthøgskolen kan vera at nettopp kunsten tradisjonelt har vore opprørsk og provoserande, medan samfunnet omkring har truga med eller gripe til sensur og straff for å stogga provoserande ytringar. Her kan det sjå ut som det er omvendt; stipendiatane og rektor vil gripa til sensurliknande grep mot kunst som provoserer eller sårar dei. Dei er naturlegvis mot sensur i tradisjonell forstand, men dei har eit omsyn som er viktigare enn alle andre, nemleg at ein ikkje skal såra eller krenka sårbare grupper.

Politisk korrekt

I førre utgåve av Dag og Tid formulerer Rune Slagstad ein vektig kritikk av denne tankegangen. Spørsmålet blir kven som skal avgjera kva som krenkjer. Skal det avgjerast ein annan stad enn i offentleg debatt? Kven skal avgjera kven som er verdig til å bli krenkt?

Det blir fort ein elite av politisk korrekte som til kvar tid definerer dette. Det byggjer ikkje på open debatt, men på ei diffus kjensle av kva som til kvar tid gjeld. Dersom ein satsar på å definera ut visse posisjonar, skyr ein open debatt om kvar desse grensene skal gå.

Den optimistiske tanken om at frie ytringar er «ein bekk som reinsar seg sjølv», som Tarjei Vesaas sa om kunsten, er altså på vikande front. I staden grip ein til ulike verkemiddel for å forhindra sårande ytringar.

Her må ein skilje mellom prinsipiell kritikk og usivilisert framferd. Skarp kritikk av andres politiske eller kulturelle syn kan fremja innsikt og føra begge partar til betre innsikt. Men å kalla motstandaren for ein idiot, eller «fucking bitch», som ein republikansk politikar nyleg sa om ein kollega, er ikkje ei verneverdig ytring, det er tåpeleg sjikane.

To nivå

Den tradisjonelle trua på frie ytringar byggjer på eit skilje mellom to nivå. På øvste nivå blir ein samd om visse reglar for ordskiftet – fridom for alle syn, respekt for alle som ytrar seg seriøst – utan omsyn til kva syn dei har. På nivået under deler syna seg i høgre og venstre, religiøst og sekulært, liberalt og konservativt.

Skal ytringsfridommen fungera, må alle partar ha ei semje om det øvste nivået: Alle skal få ytra seg. Men det vi ser i identitetspolitikken – at ein skal styra unna å krenkja nokon – er at dei to nivåa blir blanda saman. Dei som får gjennomslag for sitt syn på standpunktnivået, prøver å regulera det øvste nivået, spørsmålet om kven som har rett til å ytra seg. Særleg utsette er tidlegare undertrykte grupper som har opplevd mykje hat og motstand; dei vil gjerne forby slikt. Men då blandar dei nivåa og gjer sitt eige syn til regulator for heile ytringsrommet. Mykje av denne diskusjonen handlar om det.

Svekt tillit

No er det ikkje heilt utan grunn at dette skjer. Ein har mista tilliten til det opne ytringsrommet. Det er det to grunnar til. Éin er at pengane korrumperer det offentlege rommet. Svært mykje av dei vi får presentert, er varer leverte frå kommunikasjonsbransjen. I store saker, som til dømes om oppdrettsnæringa eller vindkraftverka skal betala skatt, har avgjerdene i skilsetjande grad vore prega av lobbyverksemd av profesjonelle. Dette svekkjer sjølvsagt tilliten til at ytringsrommet kan løysa noko som helst.

Den andre grunnen er verknaden av sosiale medium, som i stor grad har utvikla seg til ekkokammer i staden for verkelege diskusjonar, og der grensene mot sjikane har vore uklare. Når fleire og fleire misser trua på at den opne debatten kan løysa problema, og i staden argumenterer med krenking og freding av visse grupper og standpunkt, har det samanheng med dette.

Men denne antikrenkingsideologien har ikkje kraft til å bera det demokratiske prosjektet. Det har berre den frie debatten, og difor må han stimulerast og forbetrast, reinsast for innslag frå pengestraumane og førast tilbake til sentrum i det politiske livet.

Jan Inge Sørbø

Jan Inge Sørbø er professor ved Høgskulen i Volda og fast skribent
i Dag og Tid.

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.


Eller kjøp eit anna abonnement

Lytt til artikkelen:

Frie ytringar er ikkje noko eit demokrati kan velja om dei vil ha eller ikkje. Frie ytringar er det som skaper demokrati, for skal alle ha del i styret av eit land, må dei ha høve til å ytra seg. Samstundes har dei fleste land nokre grenser, som handlar om å setja fram trugsmål eller ugrunna skuldingar.

Denne sommaren har dette dukka opp i fleire debattar. Dag og Tid melde om den ugreie refusjonen av ei melding av Halvor Foslis bok om «masseinnvandring» i Prosa, der det vart brukt ulike grunngjevingar for refusjonen. Internasjonalt har Black Lives Matter-rørsla gått frå ein viktig og legitim kritikk av rasisme og politivald til å sensurera kva slags minnesmerke ein skal ha. Det er forståeleg når det gjeld sørstatsleiarar som kjempa for slaveriet, og var dyrka av rasistiske grupper i ettertid, men det fører fort til ein totalitær logikk.

Sensurliknande grep

Her til lands kom debatten til syne ved Kunsthøgskolen i Oslo, der ei gruppe stipendiatar kjenner seg støytte av eit kunstfotografi av Vanessa Beecroft som viser ei gruppe nesten nakne kvinner som er mørke i huda. Rektor Måns Wrange viste forståing for reaksjonen til stipendiatane, medan ei gruppe studentar reagerer mot leiinga og hevdar at dei møter ideologi og indoktrinering i staden for opplæring i kunst.

Ein første replikk til diskusjonen ved Kunsthøgskolen kan vera at nettopp kunsten tradisjonelt har vore opprørsk og provoserande, medan samfunnet omkring har truga med eller gripe til sensur og straff for å stogga provoserande ytringar. Her kan det sjå ut som det er omvendt; stipendiatane og rektor vil gripa til sensurliknande grep mot kunst som provoserer eller sårar dei. Dei er naturlegvis mot sensur i tradisjonell forstand, men dei har eit omsyn som er viktigare enn alle andre, nemleg at ein ikkje skal såra eller krenka sårbare grupper.

Politisk korrekt

I førre utgåve av Dag og Tid formulerer Rune Slagstad ein vektig kritikk av denne tankegangen. Spørsmålet blir kven som skal avgjera kva som krenkjer. Skal det avgjerast ein annan stad enn i offentleg debatt? Kven skal avgjera kven som er verdig til å bli krenkt?

Det blir fort ein elite av politisk korrekte som til kvar tid definerer dette. Det byggjer ikkje på open debatt, men på ei diffus kjensle av kva som til kvar tid gjeld. Dersom ein satsar på å definera ut visse posisjonar, skyr ein open debatt om kvar desse grensene skal gå.

Den optimistiske tanken om at frie ytringar er «ein bekk som reinsar seg sjølv», som Tarjei Vesaas sa om kunsten, er altså på vikande front. I staden grip ein til ulike verkemiddel for å forhindra sårande ytringar.

Her må ein skilje mellom prinsipiell kritikk og usivilisert framferd. Skarp kritikk av andres politiske eller kulturelle syn kan fremja innsikt og føra begge partar til betre innsikt. Men å kalla motstandaren for ein idiot, eller «fucking bitch», som ein republikansk politikar nyleg sa om ein kollega, er ikkje ei verneverdig ytring, det er tåpeleg sjikane.

To nivå

Den tradisjonelle trua på frie ytringar byggjer på eit skilje mellom to nivå. På øvste nivå blir ein samd om visse reglar for ordskiftet – fridom for alle syn, respekt for alle som ytrar seg seriøst – utan omsyn til kva syn dei har. På nivået under deler syna seg i høgre og venstre, religiøst og sekulært, liberalt og konservativt.

Skal ytringsfridommen fungera, må alle partar ha ei semje om det øvste nivået: Alle skal få ytra seg. Men det vi ser i identitetspolitikken – at ein skal styra unna å krenkja nokon – er at dei to nivåa blir blanda saman. Dei som får gjennomslag for sitt syn på standpunktnivået, prøver å regulera det øvste nivået, spørsmålet om kven som har rett til å ytra seg. Særleg utsette er tidlegare undertrykte grupper som har opplevd mykje hat og motstand; dei vil gjerne forby slikt. Men då blandar dei nivåa og gjer sitt eige syn til regulator for heile ytringsrommet. Mykje av denne diskusjonen handlar om det.

Svekt tillit

No er det ikkje heilt utan grunn at dette skjer. Ein har mista tilliten til det opne ytringsrommet. Det er det to grunnar til. Éin er at pengane korrumperer det offentlege rommet. Svært mykje av dei vi får presentert, er varer leverte frå kommunikasjonsbransjen. I store saker, som til dømes om oppdrettsnæringa eller vindkraftverka skal betala skatt, har avgjerdene i skilsetjande grad vore prega av lobbyverksemd av profesjonelle. Dette svekkjer sjølvsagt tilliten til at ytringsrommet kan løysa noko som helst.

Den andre grunnen er verknaden av sosiale medium, som i stor grad har utvikla seg til ekkokammer i staden for verkelege diskusjonar, og der grensene mot sjikane har vore uklare. Når fleire og fleire misser trua på at den opne debatten kan løysa problema, og i staden argumenterer med krenking og freding av visse grupper og standpunkt, har det samanheng med dette.

Men denne antikrenkingsideologien har ikkje kraft til å bera det demokratiske prosjektet. Det har berre den frie debatten, og difor må han stimulerast og forbetrast, reinsast for innslag frå pengestraumane og førast tilbake til sentrum i det politiske livet.

Jan Inge Sørbø

Jan Inge Sørbø er professor ved Høgskulen i Volda og fast skribent
i Dag og Tid.

Den optimistiske tanken om at frie ytringar er «ein bekk som reinsar seg sjølv», som Tarjei Vesaas sa om kunsten, er altså på vikande front.

Emneknaggar

Fleire artiklar

Opprørssoldatar ved ei brennande kiste i mausoleet til Hafez al-Assad, som styrte Syria frå 1970 til han døydde i 2000. Mausoleet til den tidlegare diktatoren står i landsbyen Qardaha i Latakia-provinsen nordvest i landet.

Opprørssoldatar ved ei brennande kiste i mausoleet til Hafez al-Assad, som styrte Syria frå 1970 til han døydde i 2000. Mausoleet til den tidlegare diktatoren står i landsbyen Qardaha i Latakia-provinsen nordvest i landet.

Foto: Aaref Watad / AFP / NTB

Samfunn

I oska etter Assad

Ikkje alle i Syria jublar over at diktaturet har falle.

Per Anders Todal
Opprørssoldatar ved ei brennande kiste i mausoleet til Hafez al-Assad, som styrte Syria frå 1970 til han døydde i 2000. Mausoleet til den tidlegare diktatoren står i landsbyen Qardaha i Latakia-provinsen nordvest i landet.

Opprørssoldatar ved ei brennande kiste i mausoleet til Hafez al-Assad, som styrte Syria frå 1970 til han døydde i 2000. Mausoleet til den tidlegare diktatoren står i landsbyen Qardaha i Latakia-provinsen nordvest i landet.

Foto: Aaref Watad / AFP / NTB

Samfunn

I oska etter Assad

Ikkje alle i Syria jublar over at diktaturet har falle.

Per Anders Todal
Finansminister og leiar for Senterpartiet Trygve Slagsvold Vedum på landsstyremøtet i år. Partiet har falle kraftig på dei nyaste meiningsmålingane.

Finansminister og leiar for Senterpartiet Trygve Slagsvold Vedum på landsstyremøtet i år. Partiet har falle kraftig på dei nyaste meiningsmålingane.

Foto: Thomas Fure / NTB

Samfunn
Sofie May Rånes

– Populisme er ikkje noko å vere redd for

Trass i dårlege meiningsmålingar har statssekretær Skjalg Fjellheim trua på at Senterpartiet har den beste politikken for Noreg.

Ein mann trakkar på ein plakat av Bashar al-Assad i Damaskus.

Ein mann trakkar på ein plakat av Bashar al-Assad i Damaskus.

Foto: Amr Abdallah Dalsh / Reuters / NTB

KommentarSamfunn
Cecilie Hellestveit

Uviss lagnad for Syria

Det store spørsmålet no er kva som vil skje framover i Syria, etter at opposisjonen overraskande fort tok over heile det regimekontrollerte Syria nesten utan militær motstand.

Andrea Bræin Hovig og Tayo Cittadella Jacobsen i rollene som Marianne og Tor, som møtest på Nesoddferja.

Andrea Bræin Hovig og Tayo Cittadella Jacobsen i rollene som Marianne og Tor, som møtest på Nesoddferja.

Foto: Arthaus

FilmMeldingar
Brit Aksnes

Leiken kjærleik

Alle gode ting er faktisk tre, om du lurte på om trilogien til Dag Johan Haugerud held heilt til mål.

Lysspel på fasaden av Notre-Dame 6. desember,  fem og eit halvt år etter brannen som la katedralen i ruinar.

Lysspel på fasaden av Notre-Dame 6. desember, fem og eit halvt år etter brannen som la katedralen i ruinar.

Foto: Sarah Meyssonnier / Reuters / NTB

Feature

Frå oskehav til lysfest

PARIS: Notre-Dame kan atter bevege, forkynne og forføre.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen
Lysspel på fasaden av Notre-Dame 6. desember,  fem og eit halvt år etter brannen som la katedralen i ruinar.

Lysspel på fasaden av Notre-Dame 6. desember, fem og eit halvt år etter brannen som la katedralen i ruinar.

Foto: Sarah Meyssonnier / Reuters / NTB

Feature

Frå oskehav til lysfest

PARIS: Notre-Dame kan atter bevege, forkynne og forføre.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis