JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

HelseSamfunn

– Udemokratisk krisehandtering

Delar av koronakrisehandteringa utfordra demokratiet, rettsstaten, makt­fordelinga og menneskerettane i Noreg, seier jussprofessor Christoffer C. Eriksen.

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Avgjerda om å innføre smitteverntiltak i mars 2020 skulle vore teken av regjeringa, ikkje Helsedirektoratet, slo fyrste koronakommisjonen fast. På biletet ser vi helsedirektør Bjørn Guldvog, helse- og omsorgsminister Bent Høie (t.v.) og avdelingsdirektør Line Vold i Folkehelseinstituttet like før nedstenginga.

Avgjerda om å innføre smitteverntiltak i mars 2020 skulle vore teken av regjeringa, ikkje Helsedirektoratet, slo fyrste koronakommisjonen fast. På biletet ser vi helsedirektør Bjørn Guldvog, helse- og omsorgsminister Bent Høie (t.v.) og avdelingsdirektør Line Vold i Folkehelseinstituttet like før nedstenginga.

Foto: Terje Pedersen /NTB

Avgjerda om å innføre smitteverntiltak i mars 2020 skulle vore teken av regjeringa, ikkje Helsedirektoratet, slo fyrste koronakommisjonen fast. På biletet ser vi helsedirektør Bjørn Guldvog, helse- og omsorgsminister Bent Høie (t.v.) og avdelingsdirektør Line Vold i Folkehelseinstituttet like før nedstenginga.

Avgjerda om å innføre smitteverntiltak i mars 2020 skulle vore teken av regjeringa, ikkje Helsedirektoratet, slo fyrste koronakommisjonen fast. På biletet ser vi helsedirektør Bjørn Guldvog, helse- og omsorgsminister Bent Høie (t.v.) og avdelingsdirektør Line Vold i Folkehelseinstituttet like før nedstenginga.

Foto: Terje Pedersen /NTB

5100
20230317

Samtalen

Christoffer
C. Eriksen

jussprofessor ved
Universitetet i Oslo

Aktuell

Kritiserer lovgjevinga under koronakrisa

5100
20230317

Samtalen

Christoffer
C. Eriksen

jussprofessor ved
Universitetet i Oslo

Aktuell

Kritiserer lovgjevinga under koronakrisa

eva@dagogtid.no

Frå ein rettsleg ståstad var Noreg dårleg budd på ei nasjonal krise, sjølv om ein pandemi var den globale krisa landet truleg var best budd på. Dette vert slege fast i forordet i boka Kriseregulering. Lovgivning under koronakrisen, som kom ut denne veka, og som er eit samarbeid mellom 21 juristar frå seks norske forskingsinstitusjonar.

Jussprofessor Christoffer C. Eriksen ved Universitetet i Oslo er ein av tre redaktørar av boka.

– Kva gjorde oss dårleg budde rettsleg sett?

– Vi mangla til dømes reglar som gjorde det mogleg for regjeringa å ta raske avgjerder med nødvendig demokratisk kontroll. Det vart forsøkt fiksa ved å utforme koronalova, men utkastet regjeringa laga, hadde så store veikskapar at Stortinget med innspel frå fagfolk utanfrå måtte reparere det midt i krisa, og nærast på dugnadsbasis.

– Det syner at demokratiet fungerte, er ikkje det det viktigaste?

– Demokratiet og dugnaden berga situasjonen. Samstundes var det flaks at krisa denne gongen tillét ein slik dugnadsinnsats. Det treng ikkje neste krise gjere. No er koronalova oppheva, så dersom det kjem ei ny krise i morgon, står vi i same situasjon att. Poenget vårt er at vi må tenkje gjennom korleis vi kan innrette oss betre til neste krise.

– Frå regjeringshald er det sett ned tre koronakommisjonar. Gjer ikkje dei ein god nok jobb?

– Juss og rettsreglar vart ein viktig del av handteringa av koronakrisa. Likevel har ingen av koronakommisjonane nødvendig ekspertise på å evaluere bruken av juss og rettsreglar. Dei fyrste kommisjonane hadde éin jurist og hovudvekt av medisinarar. Den siste har éin jurist og mest økonomar. Ingenting av det som er presentert til no, har innebore ei eiga evaluering av bruken av jussen som instrument heller.

– Kvifor er det viktig med ei eiga evaluering?

– Det var mykje som var bra og som fungerte i bruken av rettsreglar under krisa, men rettsreglane vart òg brukte på måtar som utfordrar grunnleggjande prinsipp for styringa av Noreg. Noko av krisehandteringa utfordra demokratiet, delar av rettsstaten, maktfordelinga og menneskerettane.

– Det må du utdjupe.

– For å ta rettsstaten som døme: Forsøk på å detaljregulere folks åtferd var til dømes utforma med så uklare bestemmingar at det var vanskeleg for folk å innrette seg etter dei. Slikt skapar uvisse og utryggleik. Sjølv statsministeren vart skulda for å ha brote reglane om kor mange menneske som kunne vere samla. I ettertid seier politiet at reglane var så uklare at det ikkje er gjeve at ho kunne vorte straffa. Når det gjeld demokratiet, ser mange av avgjerdene frå regjeringa ut til å ha vorte tekne utan at alle relevante delar av regjeringa var involverte, og på grunnlag av saksframlegg som ikkje oppfyller krava Grunnlova stiller.

– Så Grunnlova vart broten?

– På nokre punkt, ja. Den fyrste koronakommisjonen sette lys på at Helsedirektoratet bestemte å stengje ned store delar av Noreg, medan det er regjeringa som etter Grunnlova skal ta slike avgjerder. Vi reiser i tillegg spørsmål ved om regjeringa fekk nødvendig informasjon frå statsrådane som fremja sakene om hytteforbod og inngåing av avtalen med EU om felles innkjøpsordning, den såkalla JPA-avtalen. EU-avtalen var ferdigforhandla og ferdig utgreidd i 2017, men hadde vorte liggjande i ein skuff sidan og vart teken opp att i mars 2020. Utgreiinga tilsa at avtalen kravde samtykke frå Stortinget, men avtalen om signering vart i staden teken i statsråd.

– EU-avtalen sikra oss samstundes nødvendig utstyr, som vel var det viktigaste for befolkninga?

– Avtalen kunne for det fyrste vore signert lenge før krisa, så det syner den dårlege førebuinga. For det andre hadde det ikkje teke ekstra tid å gjere det på rett måte. Avtalen kunne gått gjennom Stortinget to dagar seinare.

– De kritiserer òg at forskrifter etter smittevernlova ikkje var ute på høyring. Vil du seie at krisehandteringa var udemokratisk?

– Forskrifter skal etter forvaltingslova ut på høyring før dei vert vedtekne, men under koronakrisa vende vi oss til eit system der vi vart informerte om reguleringane fyrst etter at dei var vedtekne. Det er udemokratisk.

– Men òg her var det viktig å handle raskt?

– At ein i mars 2020 vedtok reguleringar utan høyring, er så si sak, men dette var eit system som heldt fram i nesten to år. Det er noko anna.

– Det var mykje bråk rundt både «søringkarantenen» og lokale hytteforbod som truleg var ulovlege. Kva var det mest alvorlege lovbrotet lokalt?

– Det er vanskeleg å vite, men eit av dei mest spektakulære forholda som ikkje har vorte diskutert offentleg, er at byrådet i Oslo 12. mars 2020 varsla at skulane stengde, medan offentlege dokument peikar mot at avgjerda om å stenge skulane i Oslo formelt vart teken av kommuneoverlegen i Oslo om ettermiddagen 13. mars.

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

eva@dagogtid.no

Frå ein rettsleg ståstad var Noreg dårleg budd på ei nasjonal krise, sjølv om ein pandemi var den globale krisa landet truleg var best budd på. Dette vert slege fast i forordet i boka Kriseregulering. Lovgivning under koronakrisen, som kom ut denne veka, og som er eit samarbeid mellom 21 juristar frå seks norske forskingsinstitusjonar.

Jussprofessor Christoffer C. Eriksen ved Universitetet i Oslo er ein av tre redaktørar av boka.

– Kva gjorde oss dårleg budde rettsleg sett?

– Vi mangla til dømes reglar som gjorde det mogleg for regjeringa å ta raske avgjerder med nødvendig demokratisk kontroll. Det vart forsøkt fiksa ved å utforme koronalova, men utkastet regjeringa laga, hadde så store veikskapar at Stortinget med innspel frå fagfolk utanfrå måtte reparere det midt i krisa, og nærast på dugnadsbasis.

– Det syner at demokratiet fungerte, er ikkje det det viktigaste?

– Demokratiet og dugnaden berga situasjonen. Samstundes var det flaks at krisa denne gongen tillét ein slik dugnadsinnsats. Det treng ikkje neste krise gjere. No er koronalova oppheva, så dersom det kjem ei ny krise i morgon, står vi i same situasjon att. Poenget vårt er at vi må tenkje gjennom korleis vi kan innrette oss betre til neste krise.

– Frå regjeringshald er det sett ned tre koronakommisjonar. Gjer ikkje dei ein god nok jobb?

– Juss og rettsreglar vart ein viktig del av handteringa av koronakrisa. Likevel har ingen av koronakommisjonane nødvendig ekspertise på å evaluere bruken av juss og rettsreglar. Dei fyrste kommisjonane hadde éin jurist og hovudvekt av medisinarar. Den siste har éin jurist og mest økonomar. Ingenting av det som er presentert til no, har innebore ei eiga evaluering av bruken av jussen som instrument heller.

– Kvifor er det viktig med ei eiga evaluering?

– Det var mykje som var bra og som fungerte i bruken av rettsreglar under krisa, men rettsreglane vart òg brukte på måtar som utfordrar grunnleggjande prinsipp for styringa av Noreg. Noko av krisehandteringa utfordra demokratiet, delar av rettsstaten, maktfordelinga og menneskerettane.

– Det må du utdjupe.

– For å ta rettsstaten som døme: Forsøk på å detaljregulere folks åtferd var til dømes utforma med så uklare bestemmingar at det var vanskeleg for folk å innrette seg etter dei. Slikt skapar uvisse og utryggleik. Sjølv statsministeren vart skulda for å ha brote reglane om kor mange menneske som kunne vere samla. I ettertid seier politiet at reglane var så uklare at det ikkje er gjeve at ho kunne vorte straffa. Når det gjeld demokratiet, ser mange av avgjerdene frå regjeringa ut til å ha vorte tekne utan at alle relevante delar av regjeringa var involverte, og på grunnlag av saksframlegg som ikkje oppfyller krava Grunnlova stiller.

– Så Grunnlova vart broten?

– På nokre punkt, ja. Den fyrste koronakommisjonen sette lys på at Helsedirektoratet bestemte å stengje ned store delar av Noreg, medan det er regjeringa som etter Grunnlova skal ta slike avgjerder. Vi reiser i tillegg spørsmål ved om regjeringa fekk nødvendig informasjon frå statsrådane som fremja sakene om hytteforbod og inngåing av avtalen med EU om felles innkjøpsordning, den såkalla JPA-avtalen. EU-avtalen var ferdigforhandla og ferdig utgreidd i 2017, men hadde vorte liggjande i ein skuff sidan og vart teken opp att i mars 2020. Utgreiinga tilsa at avtalen kravde samtykke frå Stortinget, men avtalen om signering vart i staden teken i statsråd.

– EU-avtalen sikra oss samstundes nødvendig utstyr, som vel var det viktigaste for befolkninga?

– Avtalen kunne for det fyrste vore signert lenge før krisa, så det syner den dårlege førebuinga. For det andre hadde det ikkje teke ekstra tid å gjere det på rett måte. Avtalen kunne gått gjennom Stortinget to dagar seinare.

– De kritiserer òg at forskrifter etter smittevernlova ikkje var ute på høyring. Vil du seie at krisehandteringa var udemokratisk?

– Forskrifter skal etter forvaltingslova ut på høyring før dei vert vedtekne, men under koronakrisa vende vi oss til eit system der vi vart informerte om reguleringane fyrst etter at dei var vedtekne. Det er udemokratisk.

– Men òg her var det viktig å handle raskt?

– At ein i mars 2020 vedtok reguleringar utan høyring, er så si sak, men dette var eit system som heldt fram i nesten to år. Det er noko anna.

– Det var mykje bråk rundt både «søringkarantenen» og lokale hytteforbod som truleg var ulovlege. Kva var det mest alvorlege lovbrotet lokalt?

– Det er vanskeleg å vite, men eit av dei mest spektakulære forholda som ikkje har vorte diskutert offentleg, er at byrådet i Oslo 12. mars 2020 varsla at skulane stengde, medan offentlege dokument peikar mot at avgjerda om å stenge skulane i Oslo formelt vart teken av kommuneoverlegen i Oslo om ettermiddagen 13. mars.

Fleire artiklar

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Foto: Terje Pedersen / NTB

Samfunn

Politiske signalfeil

Det er mange grunnar til at toget ikkje går når det skal i Noreg. Her er nokre av dei.

Per Anders Todal
Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Foto: Terje Pedersen / NTB

Samfunn

Politiske signalfeil

Det er mange grunnar til at toget ikkje går når det skal i Noreg. Her er nokre av dei.

Per Anders Todal
Eit minnesmerket over slaget om Gallipoli i (1915–1916), synleg for alle som kryssar Dardanellane mellom europeiske Kilitbahir og asiatiske Canakkele.

Eit minnesmerket over slaget om Gallipoli i (1915–1916), synleg for alle som kryssar Dardanellane mellom europeiske Kilitbahir og asiatiske Canakkele.

Foto: Jorge Láscar / Wikipedia Commons

ReportasjeFeature
Ida Lødemel Tvedt

Grushaughoroskopet

TROJA: I ruinane av den halvmytologiske trojanarkrigen kan ein, om ein tolererer litt pompøsitet og fiasko, freiste lese si eiga krigerske tid i lys av ei gammal.

Mohammed Naseem fotografert av Anders Hammer i 2009. Naseem ville då gå til sak og krevje erstatning frå Noreg. Han blei drepen under uklåre omstende året etter.

Mohammed Naseem fotografert av Anders Hammer i 2009. Naseem ville då gå til sak og krevje erstatning frå Noreg. Han blei drepen under uklåre omstende året etter.

Foto: Anders Hammer

ForsvarSamfunn
Morten A. Strøksnes

Lygekorset med sverd og eikelauv?

Eirik Kristoffersen fekk Krigskorset med sverd for leiinga av spesial­operasjonar i Afghanistan. I den viktigaste skulle ein sentral Taliban-leiar ha blitt arrestert. Så begynte historia å smuldre opp.

Italias blåblåe statsminister Giorgia Meloni takkar folket sitt for tilliten etter at resultatet i EU-parlamentsvalet blei kjent 10. juni 2024.

Italias blåblåe statsminister Giorgia Meloni takkar folket sitt for tilliten etter at resultatet i EU-parlamentsvalet blei kjent 10. juni 2024.

Foto: Alberto Lingria / Reuters / NTB

KommentarSamfunn
Torbjørn L. Knutsen

Dei lyseblå var dei verkelege vinnarane

Det er lite truleg at partia på ytre høgre fløy kan veksle framgangen i EU-parlamentsvalet inn i makt og politisk innverknad.

KommentarSamfunn

Sjølvmord av frykt for dauden

Macron-strategien for nyval fremjar det han vil unngå.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen
KommentarSamfunn

Sjølvmord av frykt for dauden

Macron-strategien for nyval fremjar det han vil unngå.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis