JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Samfunn

Flyet som skulle bli så billeg

F-35-programmet vart starta for å spare pengar. Det vart tidenes dyraste militærprosjekt.

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
STRENG: Senator John McCain var ein hard kritikar av F-35-programmet og kalla det «ein skandale og ein tragedie».

STRENG: Senator John McCain var ein hard kritikar av F-35-programmet og kalla det «ein skandale og ein tragedie».

Foto: Jacquelyn Martin / AP / NTB

STRENG: Senator John McCain var ein hard kritikar av F-35-programmet og kalla det «ein skandale og ein tragedie».

STRENG: Senator John McCain var ein hard kritikar av F-35-programmet og kalla det «ein skandale og ein tragedie».

Foto: Jacquelyn Martin / AP / NTB

3119
20230929
3119
20230929

peranders@dagogtid.no

Arbeidet med det som skulle bli F-35, tok til alt i 1990-åra. Den kalde krigen var slutt, og regjeringa i USA ville kutte i dei enorme militærutgiftene. Samstundes skulle fleire kampflymodellar snart fasast ut og erstattast med noko nytt. Da kom ideen om eit alt i eitt-fly som kunne dekkje behova til både flyvåpenet, marinen og marinekorpset i USA, og i tillegg brukast av allierte land. Det skulle eigne seg til både luftkamp og bombing, og ha såkalla stealth-teknologi som gjorde det vanskeleg å sjå på radar.

Eit fly som fylte ei rekkje ulike roller og kunne seljast i tusental til gode vener rundt i verda? Da vart det stordriftsfordelar, og produksjonskostnadene per fly kom til å gå stadig nedover. Det verka som ein god idé.

Sveitsarkniv

Konseptet likna litt på dei klassiske sveitsiske lommeknivane, dei som var utstyrte med alt frå lupe og pinsett til saks og skrutrekkjar. Men sjølv om desse knivane kunne nyttast til mangt, var dei ikkje verkeleg gode til noko, og dessutan var dei for tunge til å ha i lomma. Liknande problem viste seg snart med det planlagde alt i eitt-flyet til USA.

I 2001 vann selskapet Lockheed Martin konkurransen om å utvikle det nye kampflyet. For å møte krava til dei ulike delane av det amerikanske militæret måtte ingeniørane ty til ei rekkje kompromiss. Luftforsvaret ville ha eit fly som dominerte luftrommet. US Marines ville ha eit fly som kunne lande vertikalt som eit helikopter. Flyet vart både tyngre og tregare enn det vart tenkt å vere, og det måtte utviklast tre ulike variantar. Og ikkje minst vart det uhorveleg mykje dyrare enn tenkt.

Ein av grunnane var at Lockheed Martin fekk svært frie taumar i utviklinga av flyet og sjølv hadde ansvar for å planleggje og gjennomføre testflygingane. F-35 vart stadig utsett, og prisen steig og steig år for år. Senator John McCain, som sat i forsvarskomiteen, var ein svært hard kritikar av F-35. I 2011 kalla han programmet ein «skandale og ein tragedie» og opna for å droppe heile flyet. Men det var kome for langt. For tida er overslaget at USA kjem til å bruke ufattelege 18 billionar kroner – ikkje milliardar, men billionar – på F-35.

Rotteholet

Flyet er ikkje berre dyrt i innkjøp, men krev òg svært mykje og dyrt vedlikehald. «Vi må slutte å kaste pengar ned i dette rotteholet», sa Adam Smith, leiar for forsvarskomiteen i Representanthuset, i 2021. Same år kritiserte Charles Brown, sjef for luftforsvaret i USA, dei skyhøge driftskostnadene. Han tok til orde for at USA burde nytte andre flytypar som ikkje var så dyre i drift, til enklare oppdrag, og samanlikna F-35 med ein luksusbil: «Du køyrer ikkje Ferrarien din til jobben kvar dag. Den brukar du berre på søndagar», sa Brown.

Det amerikanske forsvaret er stort nok til å halde seg med fleire ulike kampfly. Men luftforsvaret i Noreg og ei rekkje andre land har berre Ferrarien å køyre med heile veka. Skal vi ha kampfly, har vi ikkje noko val: Vi må halde fram med å kaste pengar ned i holet.

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

peranders@dagogtid.no

Arbeidet med det som skulle bli F-35, tok til alt i 1990-åra. Den kalde krigen var slutt, og regjeringa i USA ville kutte i dei enorme militærutgiftene. Samstundes skulle fleire kampflymodellar snart fasast ut og erstattast med noko nytt. Da kom ideen om eit alt i eitt-fly som kunne dekkje behova til både flyvåpenet, marinen og marinekorpset i USA, og i tillegg brukast av allierte land. Det skulle eigne seg til både luftkamp og bombing, og ha såkalla stealth-teknologi som gjorde det vanskeleg å sjå på radar.

Eit fly som fylte ei rekkje ulike roller og kunne seljast i tusental til gode vener rundt i verda? Da vart det stordriftsfordelar, og produksjonskostnadene per fly kom til å gå stadig nedover. Det verka som ein god idé.

Sveitsarkniv

Konseptet likna litt på dei klassiske sveitsiske lommeknivane, dei som var utstyrte med alt frå lupe og pinsett til saks og skrutrekkjar. Men sjølv om desse knivane kunne nyttast til mangt, var dei ikkje verkeleg gode til noko, og dessutan var dei for tunge til å ha i lomma. Liknande problem viste seg snart med det planlagde alt i eitt-flyet til USA.

I 2001 vann selskapet Lockheed Martin konkurransen om å utvikle det nye kampflyet. For å møte krava til dei ulike delane av det amerikanske militæret måtte ingeniørane ty til ei rekkje kompromiss. Luftforsvaret ville ha eit fly som dominerte luftrommet. US Marines ville ha eit fly som kunne lande vertikalt som eit helikopter. Flyet vart både tyngre og tregare enn det vart tenkt å vere, og det måtte utviklast tre ulike variantar. Og ikkje minst vart det uhorveleg mykje dyrare enn tenkt.

Ein av grunnane var at Lockheed Martin fekk svært frie taumar i utviklinga av flyet og sjølv hadde ansvar for å planleggje og gjennomføre testflygingane. F-35 vart stadig utsett, og prisen steig og steig år for år. Senator John McCain, som sat i forsvarskomiteen, var ein svært hard kritikar av F-35. I 2011 kalla han programmet ein «skandale og ein tragedie» og opna for å droppe heile flyet. Men det var kome for langt. For tida er overslaget at USA kjem til å bruke ufattelege 18 billionar kroner – ikkje milliardar, men billionar – på F-35.

Rotteholet

Flyet er ikkje berre dyrt i innkjøp, men krev òg svært mykje og dyrt vedlikehald. «Vi må slutte å kaste pengar ned i dette rotteholet», sa Adam Smith, leiar for forsvarskomiteen i Representanthuset, i 2021. Same år kritiserte Charles Brown, sjef for luftforsvaret i USA, dei skyhøge driftskostnadene. Han tok til orde for at USA burde nytte andre flytypar som ikkje var så dyre i drift, til enklare oppdrag, og samanlikna F-35 med ein luksusbil: «Du køyrer ikkje Ferrarien din til jobben kvar dag. Den brukar du berre på søndagar», sa Brown.

Det amerikanske forsvaret er stort nok til å halde seg med fleire ulike kampfly. Men luftforsvaret i Noreg og ei rekkje andre land har berre Ferrarien å køyre med heile veka. Skal vi ha kampfly, har vi ikkje noko val: Vi må halde fram med å kaste pengar ned i holet.

Fleire artiklar

Foto: Tankesmien Agenda

Ordskifte

«Dei fleste røystar ut frå ei form for eigeninteresse.»

Tiril Rustad Halvorsen

Foto: Tankesmien Agenda

Ordskifte

«Dei fleste røystar ut frå ei form for eigeninteresse.»

Tiril Rustad Halvorsen
Marthe Korsvoll (t.h.) og Lisa Laumann kjøler seg i Akerselva i Nydalen i Oslo.

Marthe Korsvoll (t.h.) og Lisa Laumann kjøler seg i Akerselva i Nydalen i Oslo.

Foto: Javad Parsa / NTB

Ordskifte
Ole Petter Pedersen

Me kan vere glade og uroa på same tid over uvanleg varme dagar.

Raudfota skogskjelpadde er ein av dei tre artane av skjelpadde som er godkjende til bruk som familiedyr i Noreg.

Raudfota skogskjelpadde er ein av dei tre artane av skjelpadde som er godkjende til bruk som familiedyr i Noreg.

Foto via Wikimedia Commons

KunnskapFeature
Arve Nilsen

Skjelpadder

Etter at menneska klatra ned frå trea og oppover på næringskjeda, har nok mange skjelpadder blitt fanga og hamna i gryta.

Ikkje berre krig og kriser kan føre til legemiddelmangel. Heile leveringskjeda er sårbar.

Ikkje berre krig og kriser kan føre til legemiddelmangel. Heile leveringskjeda er sårbar.

Foto: Gorm Kallestad / NTB

Samfunn
Sofie May Rånes

Det veikaste leddet i legemiddelkjeda

Europeiske land bør samarbeide for å sikre forsyninga av legemiddel, seier professor Marianne Jahre.

Nye rekruttar til Ukrainas 3. åtaksbrigade trenar ved Kyiv 9. april 2024. Menn i våpenfør alder som nektar mobilisering, kan få fengselsstraff på mellom tre og fem år.

Nye rekruttar til Ukrainas 3. åtaksbrigade trenar ved Kyiv 9. april 2024. Menn i våpenfør alder som nektar mobilisering, kan få fengselsstraff på mellom tre og fem år.

Foto: Vadim Ghirda / AP / NTB

KrigSamfunn

Tårer på jernbanestasjonen

For ei veke sidan vende eg enda ein gong attende til Ukraina etter tre veker i Europa. Denne gongen gjekk heimvegen gjennom den slovakiske byen Kosice, som ligg 120 kilometer frå grensa til Ukraina.

Andrej Kurkov
Nye rekruttar til Ukrainas 3. åtaksbrigade trenar ved Kyiv 9. april 2024. Menn i våpenfør alder som nektar mobilisering, kan få fengselsstraff på mellom tre og fem år.

Nye rekruttar til Ukrainas 3. åtaksbrigade trenar ved Kyiv 9. april 2024. Menn i våpenfør alder som nektar mobilisering, kan få fengselsstraff på mellom tre og fem år.

Foto: Vadim Ghirda / AP / NTB

KrigSamfunn

Tårer på jernbanestasjonen

For ei veke sidan vende eg enda ein gong attende til Ukraina etter tre veker i Europa. Denne gongen gjekk heimvegen gjennom den slovakiske byen Kosice, som ligg 120 kilometer frå grensa til Ukraina.

Andrej Kurkov

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis