JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

BokMeldingar

Utrøytteleg språkrøktar

Han, hun og hen er ei populærvitskapleg bok i den beste tydinga av ordet populær.

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og skriv både romanar og fagbøker.

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og skriv både romanar og fagbøker.

Foto: Julie Pike

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og skriv både romanar og fagbøker.

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og skriv både romanar og fagbøker.

Foto: Julie Pike

5180
20221125
5180
20221125

Sakprosa

Helene Uri:

Han, hun og hen. Håndbok i språk og makt

Gyldendal

Takk og pris for Helene Uri! Ho står utrøytteleg på for å avsløre kjønnsskeivt språk og kjønnsskeiv språkbruk, og da «-skeiv» i den opphavlege tydinga av ordet. Det har ho gjort gjennom mange år. Og ho gjer mykje meir enn å avsløre; ho dokumenterer og illustrerer det ho seier, med eit arsenal av gode døme, frå talrike kjelder og på ymse språk.

Det er to grunnar til at eg startar denne meldinga med sterk ros. Den eine er at Uri held ut, år ut og år inn, mens det elles i ålmenta og ikkje minst i akademia kan sjå ut som om lufta etter kvart har gått ut av ballongen. Og det er det ingen grunn til at skulle skje. Språkleg blir kvinner og menn behandla ulikt, i offentlege og private samanhengar. Ja da, vi kan sjå endringar; somt har blitt betre i løpet av tiåra, men det er sørgjeleg langt att.

Den andre grunnen min har med det tvitydige i ordet skeiv å gjere. Dei skeive i den nyare tydinga av ordet er rett nok nemnde i Uris bok, men hennar ærend er ikkje språk, kjønn og makt i LHBT-perspektiv. Kjønnsperspektivet hennar er i hovudsak plassert i den tradisjonelle kvinne–mann-dikotomien. Og ho dokumenterer ettertrykkeleg at vi framleis er langt frå det vi kan kalle språkleg likestilling mellom kvinner og menn, også om vi ikkje problematiserer kjønnsomgrepet. Dette kjem til uttrykk i den ulike språkplassen menn og kvinner kan ta, offentleg og privat, og det gjeld ikkje minst korleis menn og kvinner blir refererte til språkleg. Begge delar blir godt dekte i boka til Uri.

Konkrete råd

Uri kallar boka Håndbok i språk og makt, og i eit slags etterord seier ho at boka er meint å dekke eit behov for ei praktisk lita rettleiing med konkrete råd. Om ikkje sidetalet i boka er spesielt lågt (195 sider), er formatet lite. Slik sett er det dekkande å omtale boka som handbok.

Denne velskrivne og lettlesne boka har fått ein spesiell struktur. Vi følgjer eit «du» gjennom 24 punktnedslag i løpet av ein lang dag på jobben. Vi er med på morgonmøte, på seminar, stoppar opp ved kaffimaskinen, vi erfarer at «du» skrollar på telefonen, er innom ein bokhandel på vegen heim og deltar på ein seminarmiddag om kvelden. Det er med andre ord arbeidslivet på ein typisk mellomklassearbeidsplass vi tar del i.

Dette er på mange måtar ein fiffig måte å disponere stoffet på. Men eg synest ikkje det fungerer like godt gjennom heile boka. Somtid verkar det litt anstrengt; det er språk og makt som er hovudtemaet i boka, så at det tar storparten av plassen i framstillinga, er rett og rimeleg. Innimellom kan det derfor kjennast forstyrrande å måtte hoppe fram og attende mellom Uris drøftingar og kvardagen til dette du-et.

Kvinnenemningar

Lesaren får elles god hjelp til å orientere seg i stoffet. Den aktuelle dagen vi følgjer dette du-et, er inndelt i bolkar etter klokkeslett. Desse har eigne overskrifter, som til dømes «Direktører og kvinnelige direktører», «Mannen som tok med seg kona», «Seminar: Han? Hun? Hen?».

Kvar bolk er vidare delt inn i underoverskrifter som på svært illustrerande vis peiker direkte på det kjønnsskeive temaet som blir tatt opp, som til dømes «Hvis noen stjeler forslaget ditt», «Når ikke annet sies, er det en mann», «Fornavn og etternavn», «Sysselmester, opphaver, ordenselev», «Engelskmannen dronning Elisabeth», «Dagens språk, gårdagens holdninger».

Eit viktig poeng i boka går fram av dette sitatet: «Tradisjonelt har kvinner, mer enn menn, vært noen i egenskap av sin relasjon til en annan. (...) I tillegg til å være et eget individ er man også datter av, gift med, enken etter, mor til.» (s.112) Boka er full av eksempel på nettopp dette poenget.

Ord som handlar om kvinner, altså kvinnenemningar, reflekterer altså relasjonen til ein annan, oftast ein mann. Menn, derimot, er språkleg sett oftast nokon i relasjon til samfunnet. Ei bok med tittelen Kvinde og Mand. En Sprogstudie fra dansk Middelalder av den danske filologen Lis Jacobsen dokumenterte dette så tidleg som i 1912. Same skeivskapen viser framleis att i dei nordiske språka. Det får Uri tydeleg fram gjennom dei mange døma sine.

Eit anna poeng Uri dveler noko ved, er avbrytingar. Det har det vore forska mykje på. Uri viser klart at om vi påstår at kvinner avbryt mest, eller at menn gjer det, seier vi eigentleg ingenting. Det nyttar ikkje berre å telje. Avbrytingar kan ha ulike funksjonar, så konteksten for ei avbryting må aldri neglisjerast. På dei få sidene der dette temaet blir behandla, gir Uri nyanserte og kloke råd. Ikkje berre avbrytingar som går ut på å ta ordet frå ein talar, men også avbrytingar som er meinte som støtte til ein talar, kan verke irriterande.

Han, hun og hen er ei populærvitskapleg bok i den beste tydinga av ordet populær. For den som kjenner fagfeltet godt, er det kanskje ikkje så mykje nytt her. Men for mange vil boka kunne vere ein augeopnar. Vi har alle godt av å bli medvetne om kor sterkt kjønnsideologisk forankra språket vårt framleis er.

Tove Bull

Tove Bull er professor emerita i nordisk språkvitskap.

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Sakprosa

Helene Uri:

Han, hun og hen. Håndbok i språk og makt

Gyldendal

Takk og pris for Helene Uri! Ho står utrøytteleg på for å avsløre kjønnsskeivt språk og kjønnsskeiv språkbruk, og da «-skeiv» i den opphavlege tydinga av ordet. Det har ho gjort gjennom mange år. Og ho gjer mykje meir enn å avsløre; ho dokumenterer og illustrerer det ho seier, med eit arsenal av gode døme, frå talrike kjelder og på ymse språk.

Det er to grunnar til at eg startar denne meldinga med sterk ros. Den eine er at Uri held ut, år ut og år inn, mens det elles i ålmenta og ikkje minst i akademia kan sjå ut som om lufta etter kvart har gått ut av ballongen. Og det er det ingen grunn til at skulle skje. Språkleg blir kvinner og menn behandla ulikt, i offentlege og private samanhengar. Ja da, vi kan sjå endringar; somt har blitt betre i løpet av tiåra, men det er sørgjeleg langt att.

Den andre grunnen min har med det tvitydige i ordet skeiv å gjere. Dei skeive i den nyare tydinga av ordet er rett nok nemnde i Uris bok, men hennar ærend er ikkje språk, kjønn og makt i LHBT-perspektiv. Kjønnsperspektivet hennar er i hovudsak plassert i den tradisjonelle kvinne–mann-dikotomien. Og ho dokumenterer ettertrykkeleg at vi framleis er langt frå det vi kan kalle språkleg likestilling mellom kvinner og menn, også om vi ikkje problematiserer kjønnsomgrepet. Dette kjem til uttrykk i den ulike språkplassen menn og kvinner kan ta, offentleg og privat, og det gjeld ikkje minst korleis menn og kvinner blir refererte til språkleg. Begge delar blir godt dekte i boka til Uri.

Konkrete råd

Uri kallar boka Håndbok i språk og makt, og i eit slags etterord seier ho at boka er meint å dekke eit behov for ei praktisk lita rettleiing med konkrete råd. Om ikkje sidetalet i boka er spesielt lågt (195 sider), er formatet lite. Slik sett er det dekkande å omtale boka som handbok.

Denne velskrivne og lettlesne boka har fått ein spesiell struktur. Vi følgjer eit «du» gjennom 24 punktnedslag i løpet av ein lang dag på jobben. Vi er med på morgonmøte, på seminar, stoppar opp ved kaffimaskinen, vi erfarer at «du» skrollar på telefonen, er innom ein bokhandel på vegen heim og deltar på ein seminarmiddag om kvelden. Det er med andre ord arbeidslivet på ein typisk mellomklassearbeidsplass vi tar del i.

Dette er på mange måtar ein fiffig måte å disponere stoffet på. Men eg synest ikkje det fungerer like godt gjennom heile boka. Somtid verkar det litt anstrengt; det er språk og makt som er hovudtemaet i boka, så at det tar storparten av plassen i framstillinga, er rett og rimeleg. Innimellom kan det derfor kjennast forstyrrande å måtte hoppe fram og attende mellom Uris drøftingar og kvardagen til dette du-et.

Kvinnenemningar

Lesaren får elles god hjelp til å orientere seg i stoffet. Den aktuelle dagen vi følgjer dette du-et, er inndelt i bolkar etter klokkeslett. Desse har eigne overskrifter, som til dømes «Direktører og kvinnelige direktører», «Mannen som tok med seg kona», «Seminar: Han? Hun? Hen?».

Kvar bolk er vidare delt inn i underoverskrifter som på svært illustrerande vis peiker direkte på det kjønnsskeive temaet som blir tatt opp, som til dømes «Hvis noen stjeler forslaget ditt», «Når ikke annet sies, er det en mann», «Fornavn og etternavn», «Sysselmester, opphaver, ordenselev», «Engelskmannen dronning Elisabeth», «Dagens språk, gårdagens holdninger».

Eit viktig poeng i boka går fram av dette sitatet: «Tradisjonelt har kvinner, mer enn menn, vært noen i egenskap av sin relasjon til en annan. (...) I tillegg til å være et eget individ er man også datter av, gift med, enken etter, mor til.» (s.112) Boka er full av eksempel på nettopp dette poenget.

Ord som handlar om kvinner, altså kvinnenemningar, reflekterer altså relasjonen til ein annan, oftast ein mann. Menn, derimot, er språkleg sett oftast nokon i relasjon til samfunnet. Ei bok med tittelen Kvinde og Mand. En Sprogstudie fra dansk Middelalder av den danske filologen Lis Jacobsen dokumenterte dette så tidleg som i 1912. Same skeivskapen viser framleis att i dei nordiske språka. Det får Uri tydeleg fram gjennom dei mange døma sine.

Eit anna poeng Uri dveler noko ved, er avbrytingar. Det har det vore forska mykje på. Uri viser klart at om vi påstår at kvinner avbryt mest, eller at menn gjer det, seier vi eigentleg ingenting. Det nyttar ikkje berre å telje. Avbrytingar kan ha ulike funksjonar, så konteksten for ei avbryting må aldri neglisjerast. På dei få sidene der dette temaet blir behandla, gir Uri nyanserte og kloke råd. Ikkje berre avbrytingar som går ut på å ta ordet frå ein talar, men også avbrytingar som er meinte som støtte til ein talar, kan verke irriterande.

Han, hun og hen er ei populærvitskapleg bok i den beste tydinga av ordet populær. For den som kjenner fagfeltet godt, er det kanskje ikkje så mykje nytt her. Men for mange vil boka kunne vere ein augeopnar. Vi har alle godt av å bli medvetne om kor sterkt kjønnsideologisk forankra språket vårt framleis er.

Tove Bull

Tove Bull er professor emerita i nordisk språkvitskap.

For mange vil boka kunne vere ein augeopnar.

Fleire artiklar

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Foto: Paul Kleiven / NTB

KunnskapFeature

Dauden i utmarka

Ei framtid utan konflikt mellom rovdyr og beitedyr er ikkje tenkjeleg.

Arve Nilsen
Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Foto: Paul Kleiven / NTB

KunnskapFeature

Dauden i utmarka

Ei framtid utan konflikt mellom rovdyr og beitedyr er ikkje tenkjeleg.

Arve Nilsen
Det norske damelandslaget etter å ha vunne sitt fyrste EM. F.v. trenar Leif-Erik Stabell, Torild Heskje, Gunn Tove Vist, Bodil Nyheim Øigarden, Liv Marit Grude, ikkje-spelande kaptein Anne-Lill Hellemann, Marianne Harding og Ann Karin Fuglestad.

Det norske damelandslaget etter å ha vunne sitt fyrste EM. F.v. trenar Leif-Erik Stabell, Torild Heskje, Gunn Tove Vist, Bodil Nyheim Øigarden, Liv Marit Grude, ikkje-spelande kaptein Anne-Lill Hellemann, Marianne Harding og Ann Karin Fuglestad.

Foto: Torild Heskje

Frå bridgeverdaKunnskap
Erlend Skjetne

EM-eufori

Det tyske Ensemble Polyharmonique.

Det tyske Ensemble Polyharmonique.

Foto frå nettsida til gruppa

MusikkMeldingar
Sjur Haga Bringeland

Lite skakande

Ungdomsverka til Heinichen og Telemann treng meir livfull musisering.

Jack Grealish iført dei minste leggbeskyttarane det er mogleg å oppdrive. 

Jack Grealish iført dei minste leggbeskyttarane det er mogleg å oppdrive. 

Foto: Darko Vojinovic / AP / NTB

SportFeature
Maren

Lukta av leggbeskyttarar

Leggen er klart ein utsett kroppsdel i fotball.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Foto: Sergei Poliakov / AP / NTB

Samfunn

Krig invaderer sommaren

Førre helg kunne hotell i Odesa melde «Fullt» for første gong sidan starten på fullskalakrigen.

Andrej Kurkov
Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Foto: Sergei Poliakov / AP / NTB

Samfunn

Krig invaderer sommaren

Førre helg kunne hotell i Odesa melde «Fullt» for første gong sidan starten på fullskalakrigen.

Andrej Kurkov

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis