JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

BokMeldingar

Då naturverntanken vart norsk

Mardøla 1970 er ei sjeldan god skildring av eit vanskeleg tilgjengeleg tema der alle detaljar opplyser heilskapen.

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Sigmund Kvaløy Setreng kjempa for Mardøla-vassdraget i 1970 og vart fjerna av politiet.

Sigmund Kvaløy Setreng kjempa for Mardøla-vassdraget i 1970 og vart fjerna av politiet.

Foto: NTB

Sigmund Kvaløy Setreng kjempa for Mardøla-vassdraget i 1970 og vart fjerna av politiet.

Sigmund Kvaløy Setreng kjempa for Mardøla-vassdraget i 1970 og vart fjerna av politiet.

Foto: NTB

4398
20231222
4398
20231222

Sakprosa

Marit Wadsten:

Mardøla 1970. Aksjonen som endra Norge

Blomsterhaug forlag

Dersom det finst stillslege bøker med sprengkraft, så er dette ei av dei. Stilt og roleg veks det fram ei grunnleggjande forståing av kva det vil seie å ta ansvar for nærmiljøet.

Eg var 13 år under Mardøla-aksjonen. Eit fjellmassiv skilde to bygdelag i Romsdalen, på eine sida Åndalsnes og Rauma og på hi sida Eresfjord og Eikesdal. Desse sistnemnde, minst folkerike bygdene skulle miste vassføringa i Mardalsfossen; vatnet skulle til Grytten på Raumasida.

Sommaren 1970 var den varmaste sommaren etter krigen, sa folk. Siste dagen i juli, ein fredag, prusta den gamle Skodaen vår seg oppetter bakkane i Eikesdalen med familien på fire – til radiatoren kokte. Vi heldt pause og åt niste i den forfriskande fuktskya – dumba, sa far – frå Mardalsfossen.

Dette vasstøvet skapte ein grøderikdom i veldig variasjon, diverre aldri systematisk registrert. Etter utbygginga sokk grunnvatnet, bøndene har sidan vatna markene sine intensivt. Den ein gong mektige Mardalsfossen gjenoppstår som «ein sildrebekk», kallar somme det, kvar sommar.

Truga livsutkome

Under pausen vår stogga ein kjenning. Han fortalde om teltleiren oppe i Sandgrovbotnen. Mannen var samd med aksjonistane; han var fortvila over at laks og ål i Eira ville forsvinne, dermed var mykje av det tradisjonelle livsutkomet borte. Han fortalde òg om trugande mobilisering i og ikring Åndalsnes, der folk var redde for inntekter og arbeidsplassar.

Søndag 2. august var vi på tilbaketur frå Eidsvåg i Nesset, kommunen der bygdene som vart råka av utbygginga, høyrde til. Den søndagen førebudde politiet aksjonar, samstundes med at demonstrantar høglydt verva busslaster av deltakar frå jazzfestivalen i Molde til teltleiren i fjellet.

I Eidsvåg, vane med å tenkje aktivistisk liksom den Bjørnson som voks opp like ved, hadde slektningar og vener heftig drøfta eit av dei store spørsmåla, like forunderleg aktuelt den dag i dag: Kan NVE verkeleg setje i gang utbygging før konsesjon er gjeven?

Bygdefolket hadde ved fleire tidlegare utbyggingar vore lova at Mardøla ikkje skulle rørast. No var dei overkøyrde og sinte. Motsett mobiliserte ein frå raumasida til noko som truga med å bli ein bondekrig: Mellom 800 og 1000 menneske frå den sida av fjella samla seg ved teltleiren og ville drive ut dei som truga næringsinteressene deira. Politiet lét desse sleppe igjennom ei vegsperring på anleggsvegen frå 1950-åra.

Flytta teltleiren

Hadde det då ikkje vore for Sigmund Kvaløy, så ofte samanlikna med Gandhi etterpå, kunne det kome til valdelege situasjonar. Han forhandla fram ei løysing der aksjonistane flytta teltleiren sin frå anleggsarbeidet, og sørgde for at naturvernarane tedde seg fredeleg. Offisielt ser ein ofte difor 6. august omtala som slutten for Mardøla-aksjonen.

Men dei mest kjende bileta frå aksjonen, av ein flirande Arne Næss som pludrar med politifolka som ber han bort, og ein dyster, men stoisk Sigmund Kvaløy i armane på politifolk, vart ikkje tekne før 25. august, etter at teltleiren var nedskalert til ti personar – og Kvaløy dagen før hadde spurt økofilosofen Arne Næss om å kome og hjelpe til.

Biletet av kjendisen Næss har stått i tallause bøker. Ofte har eg lurt på kvifor nett dette biletet vart ikonisk. Han som tok ein snartur innom og vart frakta vekk like glad, vart merkeleg nok ikonisk for den til då største konflikten om naturvern i Noreg. Biletet er helst eit symbol på korleis den akademiske hovudstadseliten feirar sine heltemodige offer, derimellom utkantfolkets nederlag.

Boka får fram viktige vitnemål, munnlege som skriftlege, og gjev ei sindig framstilling av konfliktgrunnlaget. Især er det verdfullt at vi betre skjønar kva som måtte til for å halde denne sivile ulydnaden ikkje-valdeleg, med kostnader for dei som var med både økonomisk og på andre vis.

Dermed ser vi òg korleis denne tapte aksjonen skapte grobotn for verdfulle debattar som ikkje berre prega Alta-aksjonen, men rakk langt ut over Noregs grenser. Det er ikkje det fortvila sinnet som skal sleppast laust, men diskusjonen om vilkåra for demokratiet.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen er professor i lesevitskap ved Universitetet i Stavanger og fast skribent i Dag og Tid.

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Sakprosa

Marit Wadsten:

Mardøla 1970. Aksjonen som endra Norge

Blomsterhaug forlag

Dersom det finst stillslege bøker med sprengkraft, så er dette ei av dei. Stilt og roleg veks det fram ei grunnleggjande forståing av kva det vil seie å ta ansvar for nærmiljøet.

Eg var 13 år under Mardøla-aksjonen. Eit fjellmassiv skilde to bygdelag i Romsdalen, på eine sida Åndalsnes og Rauma og på hi sida Eresfjord og Eikesdal. Desse sistnemnde, minst folkerike bygdene skulle miste vassføringa i Mardalsfossen; vatnet skulle til Grytten på Raumasida.

Sommaren 1970 var den varmaste sommaren etter krigen, sa folk. Siste dagen i juli, ein fredag, prusta den gamle Skodaen vår seg oppetter bakkane i Eikesdalen med familien på fire – til radiatoren kokte. Vi heldt pause og åt niste i den forfriskande fuktskya – dumba, sa far – frå Mardalsfossen.

Dette vasstøvet skapte ein grøderikdom i veldig variasjon, diverre aldri systematisk registrert. Etter utbygginga sokk grunnvatnet, bøndene har sidan vatna markene sine intensivt. Den ein gong mektige Mardalsfossen gjenoppstår som «ein sildrebekk», kallar somme det, kvar sommar.

Truga livsutkome

Under pausen vår stogga ein kjenning. Han fortalde om teltleiren oppe i Sandgrovbotnen. Mannen var samd med aksjonistane; han var fortvila over at laks og ål i Eira ville forsvinne, dermed var mykje av det tradisjonelle livsutkomet borte. Han fortalde òg om trugande mobilisering i og ikring Åndalsnes, der folk var redde for inntekter og arbeidsplassar.

Søndag 2. august var vi på tilbaketur frå Eidsvåg i Nesset, kommunen der bygdene som vart råka av utbygginga, høyrde til. Den søndagen førebudde politiet aksjonar, samstundes med at demonstrantar høglydt verva busslaster av deltakar frå jazzfestivalen i Molde til teltleiren i fjellet.

I Eidsvåg, vane med å tenkje aktivistisk liksom den Bjørnson som voks opp like ved, hadde slektningar og vener heftig drøfta eit av dei store spørsmåla, like forunderleg aktuelt den dag i dag: Kan NVE verkeleg setje i gang utbygging før konsesjon er gjeven?

Bygdefolket hadde ved fleire tidlegare utbyggingar vore lova at Mardøla ikkje skulle rørast. No var dei overkøyrde og sinte. Motsett mobiliserte ein frå raumasida til noko som truga med å bli ein bondekrig: Mellom 800 og 1000 menneske frå den sida av fjella samla seg ved teltleiren og ville drive ut dei som truga næringsinteressene deira. Politiet lét desse sleppe igjennom ei vegsperring på anleggsvegen frå 1950-åra.

Flytta teltleiren

Hadde det då ikkje vore for Sigmund Kvaløy, så ofte samanlikna med Gandhi etterpå, kunne det kome til valdelege situasjonar. Han forhandla fram ei løysing der aksjonistane flytta teltleiren sin frå anleggsarbeidet, og sørgde for at naturvernarane tedde seg fredeleg. Offisielt ser ein ofte difor 6. august omtala som slutten for Mardøla-aksjonen.

Men dei mest kjende bileta frå aksjonen, av ein flirande Arne Næss som pludrar med politifolka som ber han bort, og ein dyster, men stoisk Sigmund Kvaløy i armane på politifolk, vart ikkje tekne før 25. august, etter at teltleiren var nedskalert til ti personar – og Kvaløy dagen før hadde spurt økofilosofen Arne Næss om å kome og hjelpe til.

Biletet av kjendisen Næss har stått i tallause bøker. Ofte har eg lurt på kvifor nett dette biletet vart ikonisk. Han som tok ein snartur innom og vart frakta vekk like glad, vart merkeleg nok ikonisk for den til då største konflikten om naturvern i Noreg. Biletet er helst eit symbol på korleis den akademiske hovudstadseliten feirar sine heltemodige offer, derimellom utkantfolkets nederlag.

Boka får fram viktige vitnemål, munnlege som skriftlege, og gjev ei sindig framstilling av konfliktgrunnlaget. Især er det verdfullt at vi betre skjønar kva som måtte til for å halde denne sivile ulydnaden ikkje-valdeleg, med kostnader for dei som var med både økonomisk og på andre vis.

Dermed ser vi òg korleis denne tapte aksjonen skapte grobotn for verdfulle debattar som ikkje berre prega Alta-aksjonen, men rakk langt ut over Noregs grenser. Det er ikkje det fortvila sinnet som skal sleppast laust, men diskusjonen om vilkåra for demokratiet.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen er professor i lesevitskap ved Universitetet i Stavanger og fast skribent i Dag og Tid.

Emneknaggar

Fleire artiklar

Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Foto: Håkon Mosvold Larsen / NTB

Ordskifte

En utilstrekkelig langtidsplan

Vi har større og mer fundamentale sårbarheter enn noen gang før som nasjon, samtidig som vi er dårligere forberedt enn på lenge.

RobertMood
Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Foto: Håkon Mosvold Larsen / NTB

Ordskifte

En utilstrekkelig langtidsplan

Vi har større og mer fundamentale sårbarheter enn noen gang før som nasjon, samtidig som vi er dårligere forberedt enn på lenge.

RobertMood
Den israelske militære talspersonen, admiral Daniel Hagar, møter media.

Den israelske militære talspersonen, admiral Daniel Hagar, møter media.

Foto: Amir Cohen / Reuters / NTB

UtanriksSamfunn
Cecilie Hellestveit

Iransk kanondiplomati

Det iranske åtaket mot Israel bognar av strategiske bodskapar. Og mottakarane er mange.

Saueauksjon i Machynlleth i Wales.

Saueauksjon i Machynlleth i Wales.

Alle foto: Svein Gjerdåker

ReportasjeFeature
Svein Gjerdåker

Sau

Noko om sauedrift i Noreg og Wales.

Karina (Berda Larsen) lèt seg ikkje tulle med av den sjølvmedlidande dansken Jan (Emil Johnsen).

Karina (Berda Larsen) lèt seg ikkje tulle med av den sjølvmedlidande dansken Jan (Emil Johnsen).

Foto: Mer Film

FilmMeldingar
Håkon Tveit

Kalak: «Norske Emil Johnsen ber hovudrolla glitrande med stundom sår framtoning som naiv innflyttar.»

Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Foto: Svein Finneide

BokMeldingar

O’hoi!

I sjangeren «skipsreiarroman» har Henrik H. Langeland levert eit svært medrivande bidrag.

Ingvild Bræin
Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Foto: Svein Finneide

BokMeldingar

O’hoi!

I sjangeren «skipsreiarroman» har Henrik H. Langeland levert eit svært medrivande bidrag.

Ingvild Bræin

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis