Åndedans og massakre

Fysikaren Richard Feynman presiserte at me eigentleg aldri kan røra ved noko på grunn av den enormt sterke elektromagnetiske krafta. Likevel opplever me sansingane som direkte, og at me ikkje berre kan ta på verda, men at verda rører ved oss.

Roman

Vidar Sundstøl:

Neste morgen ved Wounded Knee

Tiden Norsk Forlag

I den nye romanen sin, Neste morgen ved Wounded Knee, skriv Vidar Sundstøl om ein forfattar i byrjinga av sekstiåra. Han er busett i Telemark, og han har møtt att ei kvinne, K, som han hadde eit heitt forhold til for mange år sidan. Han er ein skogens mann som kjenner att angen av snø, han kjenner fuglane og trea, men er framand for havet. 

Åndedans

Han har eit fotografi frå massakren ved Wounded Knee i 1890, ein tragedie som har fått ei ny tyding for han i det siste. Han innser at det som interesserer han mest med hendinga, er den religiøse vekkinga som samla grupper av dei nordamerikanske urfolka i trua på at ein såkalla åndedans skulle attskapa dei gode gamle tidene og stodene. Denne dansen vart misforstått av dei styrande, og med det aukande indianarhatet mellom dei kvite etter slaget i 1876 ved Little Bighorn (av det offisielle USA kalla ein massakre), utvikla situasjonen seg og kulminerte altså i massakren ved Wounded Knee (av det offisielle USA kalla eit slag).

Forfattaren har sjølv religiøse opplevingar, dels temmeleg konkrete i Kongsberg kyrkje, men truleg meir inderlege og ordlause i naturen, ved opplevingar av det livet som lever utanom mennesket, og kva det gjer med mennesket. 

Von

Kvinna K, den gamle flammen som har loga opp att, får også ein ny åndeleg kveik gjennom yoga, noko som får ho til, temmeleg abrupt og utan å førebu forfattaren, å reisa til India. Det kan vera noko i tida, eller som kjem med alderen for mottakelege individ, som gir ei kjensle av at det finst betre og sannare røynsler utanom dei praktiske, økonomiske og sosiale. Og forfattaren ser dette i samanheng med, eller kan hende som ein parallell til, den religiøse rørsla som fann stad mellom dei såkalla indianarane mot slutten av attenhundretalet. Samstundes ser han også tydeleg at åndedansen i Nord-Amerika var eit utslag av desperasjon, at utgangspunktet var innbilling, og at vona om endring til det betre var fåfengd. Verda går sin skeive gang korso. 

Men den einskilde kan ha von om å komma nær eitkvart som talar direkte til ein utan ord, og forfattaren er på leiting etter dei spontane kjenslene han hadde av naturopplevingar og anna som ung.

Perspektivet endrar seg

I rekkverket av tre på ei bru skar han ein gong inn initialane sine med kniv, mange gonger såg han på denne inskripsjonen seinare, ikkje utan å ergra seg over skorten på handlag, men no er til og med rekkverket borte. Perspektivet endrar seg, ein trur ein ser på eller mot det same, men det har fått ein annan verdi med åra. Det minner meg om ei teikning av Storm P. av ein gammal mann som står ved eit tre der nokon, truleg han sjølv, ein gong skar inn eit hjarte og skreiv A+J i det. No tenkjer han: Akk ja, det var den gongen, det var ein god kniv.

Språket hjå Sundstøl er som alltid vakkert, klårt som ein fjellbekk og inspirerande for lesaren, som ikkje berre lengtar ut i skog og mark og på fuglekikking, men som også vil gå til bokhylla og finna boka Begrav mitt hjerte ved Wounded Knee av Dee Brown, men kanskje også Der ørnene dør av Kjell Hallbing, frå den tida då Morgan Kane var ung. 

Akk ja, det var tider, det!