JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Kunnskap

Vidgjetne gåter

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2362
20230106
2362
20230106

Kan giddelause folk verta namngjetne? Gjett om dei kan! Folk vert kjende for alt mogleg, og slik har det nok vore lenge, jamfør dette ordtaket: «Det vert no stundom stort gjetord av lita gjerning.» Å verta vidgjeten for noko lite og rart er kan henda betre enn å døy ugjeten (‘unemnd, ukjend’). Men er det nokon samanheng mellom å gjeta (nemna) nokon og det å gjeta dyr?

Ja, eg har ikkje høyrt anna gjete. Me kan byrja med «nemna»-verbet gjeta (norr. geta), som har sterk bøying: gjet – gat – har gjete. Det har grunntydinga ‘få tak i, gripa’. Engelsk forget og tysk vergessen vert nytta i tydinga ‘gløyma’, men strengt teke tyder dei ‘missa (taket i)’. Norrønt geta var eit vanleg ord med mange tydingar: ‘gjera, skapa, avla; få; få tak i; få gjort; nemna, tala om; meina, tru; vera nøgd med, lika’.

Islandsk geta og engelsk get (lånt frå nordisk) er òg mykje nytta, men vårt gjeta er temmeleg sjeldsynt. Når me talar om å ‘tenkja seg til, tippa’, grip mange av oss til gjetta og gissa heller enn gjeta. Orda høyrer til same ætta, men gjetta kjem frå dansk, og gissa (jf. òg eng. guess) kan vera lånt frå nederlandsk eller lågtysk eller påverka av desse måla. Den danske forma av gjeta, gide (‘kunna få seg til, orka’) har fått forma gidda på norsk og er no eit vanleg ord for ‘vilja umaka seg til, idast, orka’. Me kan òg nytta gjeta i den tydinga: «Eg gat ikkje gjera det.»

Dei nærskylde orda gjetord og gåte står støtt, og eg gjet på at namngjeten og vidgjeten har mange år framfor seg. Orda illgjeten (‘som har dårleg ord på seg, berykta’) og fågjeten (‘lite kjend eller omtala’) treng nok litt draghjelp. Det er elles gjetande – verdt å nemna – at det linne verbet gjeta (‘vakta husdyr ute på beite’) opphavleg hadde forma gjæta i nynorsk (norr. gæta). Gjeta er ei bokmålsform som har olboga seg inn i norma, og i 2012 vart gjæta skubba ut.

I dag slepp borna stort sett å arbeida som gjetarar. Men me kan gjeta meir enn dyr: Om me går og vaktar eller spionerer på nokon, kan me seia at me går og gjeter (på) dei. Å freista å finna eit høve til å gjera noko er å gjeta (på) høvet. No ved årsskiftet har me høve til å gjeta korleis det nye året vert. Gjetverk kan vera moro, det, men det er greitt å vita òg: «Ein slepp å gissa når ein har fått vissa.»

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Kan giddelause folk verta namngjetne? Gjett om dei kan! Folk vert kjende for alt mogleg, og slik har det nok vore lenge, jamfør dette ordtaket: «Det vert no stundom stort gjetord av lita gjerning.» Å verta vidgjeten for noko lite og rart er kan henda betre enn å døy ugjeten (‘unemnd, ukjend’). Men er det nokon samanheng mellom å gjeta (nemna) nokon og det å gjeta dyr?

Ja, eg har ikkje høyrt anna gjete. Me kan byrja med «nemna»-verbet gjeta (norr. geta), som har sterk bøying: gjet – gat – har gjete. Det har grunntydinga ‘få tak i, gripa’. Engelsk forget og tysk vergessen vert nytta i tydinga ‘gløyma’, men strengt teke tyder dei ‘missa (taket i)’. Norrønt geta var eit vanleg ord med mange tydingar: ‘gjera, skapa, avla; få; få tak i; få gjort; nemna, tala om; meina, tru; vera nøgd med, lika’.

Islandsk geta og engelsk get (lånt frå nordisk) er òg mykje nytta, men vårt gjeta er temmeleg sjeldsynt. Når me talar om å ‘tenkja seg til, tippa’, grip mange av oss til gjetta og gissa heller enn gjeta. Orda høyrer til same ætta, men gjetta kjem frå dansk, og gissa (jf. òg eng. guess) kan vera lånt frå nederlandsk eller lågtysk eller påverka av desse måla. Den danske forma av gjeta, gide (‘kunna få seg til, orka’) har fått forma gidda på norsk og er no eit vanleg ord for ‘vilja umaka seg til, idast, orka’. Me kan òg nytta gjeta i den tydinga: «Eg gat ikkje gjera det.»

Dei nærskylde orda gjetord og gåte står støtt, og eg gjet på at namngjeten og vidgjeten har mange år framfor seg. Orda illgjeten (‘som har dårleg ord på seg, berykta’) og fågjeten (‘lite kjend eller omtala’) treng nok litt draghjelp. Det er elles gjetande – verdt å nemna – at det linne verbet gjeta (‘vakta husdyr ute på beite’) opphavleg hadde forma gjæta i nynorsk (norr. gæta). Gjeta er ei bokmålsform som har olboga seg inn i norma, og i 2012 vart gjæta skubba ut.

I dag slepp borna stort sett å arbeida som gjetarar. Men me kan gjeta meir enn dyr: Om me går og vaktar eller spionerer på nokon, kan me seia at me går og gjeter (på) dei. Å freista å finna eit høve til å gjera noko er å gjeta (på) høvet. No ved årsskiftet har me høve til å gjeta korleis det nye året vert. Gjetverk kan vera moro, det, men det er greitt å vita òg: «Ein slepp å gissa når ein har fått vissa.»

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Foto: Stian Lysberg Solum / NTB

HelseSamfunn

Kven bør få tilbod om mammografi?

Norske kvinner får eit heilt anna råd enn svenske
og amerikanske.

Christiane Jordheim Larsen
Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Foto: Stian Lysberg Solum / NTB

HelseSamfunn

Kven bør få tilbod om mammografi?

Norske kvinner får eit heilt anna råd enn svenske
og amerikanske.

Christiane Jordheim Larsen

Teikning: May Linn Clement

Ordskifte
Halvor Tjønn

Å forveksla aggressor med forsvarar

«Etter at Putin kom til makta hausten 1999, har Russland ført ei heil rad med krigar.»

Den nyfødde kalven.

Den nyfødde kalven.

Foto: Hilde Lussand Selheim

Samfunn
Svein Gjerdåker

Ei ny Ameline er fødd

Vårsøg – også kalla Tripso sidan ho var så skvetten som ung, spissa øyro for ingenting og trippa med beina inn og ut av fjøset – fekk ein ny kalv natt til 13. mai.

Emma (Fanny L. Bornedal) arbeider som nattevakt ved rettsmedisinsk institutt, der foreldra i si tid vart utsette for drapsforsøk.

Emma (Fanny L. Bornedal) arbeider som nattevakt ved rettsmedisinsk institutt, der foreldra i si tid vart utsette for drapsforsøk.

Foto: Another World Entertainment

FilmMeldingar
Brit Aksnes

Skrekkeleg skuffande

Likte du Nattevakten, kjem du ikkje til å elska Nattevakten: Demoner går i arv, dersom det var det du håpte på.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen
Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis