Ord om språk
Tøffare enn toget
Teikning: May Linn Clement
Luciatog ser me ikkje på ei stund. Det same kan me seia om 8. mars-tog. Men snart kjem 1. mai-toga og ikkje minst 17. mai-toga. Togtradisjonane er ikkje på tilbaketog!
Om me gjer eit streiftog gjennom ordhistoria, oppdagar me at det er vanskeleg å seia presist når tog gjorde sitt inntog. Saka er at tog i grunnen er same ordet som tau (‘reip’). I norrønt hadde ordet forma tog, slik det framleis har i færøysk og islandsk. Aasen valde òg skrivemåten tog i landsmål, men han nemner i Norsk Ordbog at nokre seier tøg eller tau.
Ordet er avleitt av eit germansk verb som tydde ‘draga; leia, føra; fostra opp’. Det kan henda at tog (og tau) fyrst vart nytta i tydinga ‘det å draga’, som seinare vart ‘utstyr til å draga med’. Andre ord i denne ætta er toga (‘slita i, dragsa på’), tygel og tygla (bm. tøyle), tøya (eig. tøygja), tøy (norr. tygi ‘reiskap, utrusting’) og hertug (eig. ‘hærførar’).
Taum høyrer òg til her («halda i taumane»). Det er same ordet som engelsk team. I gamalengelsk vart ordet nytta om dragdyr: ‘(okse)spann, forspann’. Men det kunne òg tyda ‘etterkomar, ætt; flokk’. Me hugsar at det verbet som ligg til grunn, ikkje berre tydde ‘draga’, men òg ‘leia, føra; fostra opp’. Desse tydingane har sett preg på team (‘lag, arbeidslag’). Kan henda spelar det òg inn at å gå i spann er å arbeida i lag?
Taum, tog, tøya og resten av teamet kjem av ei indoeuropeisk rot som òg har gjeve oss latin ducere (‘draga; føra; byggja; forma’). Dei samansette verba educere og educare vart mellom anna nytta om å fostra opp og oppdraga (jf. eng. educate, education). Det latinske kledenamnet toga høyrer derimot ikkje til her (men til tegere ‘dekkja’).
Det tog-ordet me møter i ord som fakkeltog, krosstog og opptog, kjem av lågtysk toch (genitivform toges), som er den lågtyske forma av tau. Tydinga ‘det å draga’ vart her til ‘ferd’.
Digital tilgang – heilt utan binding
Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.
