JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Varast i garden

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2362
20240614
2362
20240614

Nokre ordtak står stødugare enn andre, og «betre føre var enn etter snar» er mellom dei som står fjellstøtt. Det er i klasse med «like born leikar best» og «gamal vane er vond å venda». Å seia at det er ei var stemning i desse ordtaka, er å ta i for hardt, men sameininga av visdom og velklang kan nok røra dei mest kjenslevare av oss.

Det skal godt gjerast å ikkje verta var at adjektivet var er emnet denne veka. Var (norr. varr) er ein gamal slitar som ikkje er nemnande var for kritikk. Og me har vel heller ingen grunn til å kritisera ordet og åtvara folk mot å nytta det? Me lyt berre hugsa å ha med eit førefeste når me nyttar ordet i tysk (gewahr) og engelsk (aware, jf. òg wary, beware).

Med var kan me målbera at noko(n) lett merkar noko («vare augo»), er omsynsfull («med vare hender»), skvetten og redd («ein var fugl»), kjenslefylt («ein var og fin romanse») eller toler lite («vera var for frost»). Det er fullt mogleg å uforvarande (el. uvarande, uforvars, uforvart) nytta ord som heng i hop med var, for denne ætta er stor, og det er ikkje alle sambanda som ligg opp i dagen.

Me skjønar at det er skyldskap mellom var, verbet vara («vara seg», «vara åt el. åtvara nokon») og hankjønnsordet vare («ta seg i vare», «i vanvare», «sitja i varetekt»). Kva med hokjønnsordet vare («varer og tenester»)? Det er meir uvisst. Men varde, varsel og varsla heng saman med var. Etter alt å døma gjer alvor det òg (jf. svensk allvar). Grunntydinga var truleg ‘heilt var(sam), aktsam’.

Ein av dei store styrkane til var og avleiinga varleg er at det er lett å finna ord som rimar på dei. Var og snar har me alt vore innom, og bjørnen er ikkje farleg berre ein går varleg. Eit ordtak seier at «ein skal lasta varleg og lova sparleg». So har me denne oppmodinga: «Ta lukka varleg, ho vender seg snarleg.» Ja, det gjer ho, som regel utan å senda ut førevarsel.

Det er lett å få kjensla av at ein lyt vera høglydt og framfus og dura i veg om ein skal koma langt her i verda. Men det gagnar alle at nokre av oss er varhendte, varlåtne (‘som ikkje busar på, varsam, blyg’) og varmælte (‘med linn røyst, atterhalden’). Stundom er det òg ein føremon å vera varsvævd eller varsøvd (‘som søv lett, er lett å vekkja’). Og kva skulle reinsflokken gjort utan varsimla?

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Nokre ordtak står stødugare enn andre, og «betre føre var enn etter snar» er mellom dei som står fjellstøtt. Det er i klasse med «like born leikar best» og «gamal vane er vond å venda». Å seia at det er ei var stemning i desse ordtaka, er å ta i for hardt, men sameininga av visdom og velklang kan nok røra dei mest kjenslevare av oss.

Det skal godt gjerast å ikkje verta var at adjektivet var er emnet denne veka. Var (norr. varr) er ein gamal slitar som ikkje er nemnande var for kritikk. Og me har vel heller ingen grunn til å kritisera ordet og åtvara folk mot å nytta det? Me lyt berre hugsa å ha med eit førefeste når me nyttar ordet i tysk (gewahr) og engelsk (aware, jf. òg wary, beware).

Med var kan me målbera at noko(n) lett merkar noko («vare augo»), er omsynsfull («med vare hender»), skvetten og redd («ein var fugl»), kjenslefylt («ein var og fin romanse») eller toler lite («vera var for frost»). Det er fullt mogleg å uforvarande (el. uvarande, uforvars, uforvart) nytta ord som heng i hop med var, for denne ætta er stor, og det er ikkje alle sambanda som ligg opp i dagen.

Me skjønar at det er skyldskap mellom var, verbet vara («vara seg», «vara åt el. åtvara nokon») og hankjønnsordet vare («ta seg i vare», «i vanvare», «sitja i varetekt»). Kva med hokjønnsordet vare («varer og tenester»)? Det er meir uvisst. Men varde, varsel og varsla heng saman med var. Etter alt å døma gjer alvor det òg (jf. svensk allvar). Grunntydinga var truleg ‘heilt var(sam), aktsam’.

Ein av dei store styrkane til var og avleiinga varleg er at det er lett å finna ord som rimar på dei. Var og snar har me alt vore innom, og bjørnen er ikkje farleg berre ein går varleg. Eit ordtak seier at «ein skal lasta varleg og lova sparleg». So har me denne oppmodinga: «Ta lukka varleg, ho vender seg snarleg.» Ja, det gjer ho, som regel utan å senda ut førevarsel.

Det er lett å få kjensla av at ein lyt vera høglydt og framfus og dura i veg om ein skal koma langt her i verda. Men det gagnar alle at nokre av oss er varhendte, varlåtne (‘som ikkje busar på, varsam, blyg’) og varmælte (‘med linn røyst, atterhalden’). Stundom er det òg ein føremon å vera varsvævd eller varsøvd (‘som søv lett, er lett å vekkja’). Og kva skulle reinsflokken gjort utan varsimla?

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Foto: Paul Kleiven / NTB

KunnskapFeature

Dauden i utmarka

Ei framtid utan konflikt mellom rovdyr og beitedyr er ikkje tenkjeleg.

Arve Nilsen
Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Foto: Paul Kleiven / NTB

KunnskapFeature

Dauden i utmarka

Ei framtid utan konflikt mellom rovdyr og beitedyr er ikkje tenkjeleg.

Arve Nilsen
Det norske damelandslaget etter å ha vunne sitt fyrste EM. F.v. trenar Leif-Erik Stabell, Torild Heskje, Gunn Tove Vist, Bodil Nyheim Øigarden, Liv Marit Grude, ikkje-spelande kaptein Anne-Lill Hellemann, Marianne Harding og Ann Karin Fuglestad.

Det norske damelandslaget etter å ha vunne sitt fyrste EM. F.v. trenar Leif-Erik Stabell, Torild Heskje, Gunn Tove Vist, Bodil Nyheim Øigarden, Liv Marit Grude, ikkje-spelande kaptein Anne-Lill Hellemann, Marianne Harding og Ann Karin Fuglestad.

Foto: Torild Heskje

Frå bridgeverdaKunnskap
Erlend Skjetne

EM-eufori

Det tyske Ensemble Polyharmonique.

Det tyske Ensemble Polyharmonique.

Foto frå nettsida til gruppa

MusikkMeldingar
Sjur Haga Bringeland

Lite skakande

Ungdomsverka til Heinichen og Telemann treng meir livfull musisering.

Jack Grealish iført dei minste leggbeskyttarane det er mogleg å oppdrive. 

Jack Grealish iført dei minste leggbeskyttarane det er mogleg å oppdrive. 

Foto: Darko Vojinovic / AP / NTB

SportFeature
Maren

Lukta av leggbeskyttarar

Leggen er klart ein utsett kroppsdel i fotball.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Foto: Sergei Poliakov / AP / NTB

Samfunn

Krig invaderer sommaren

Førre helg kunne hotell i Odesa melde «Fullt» for første gong sidan starten på fullskalakrigen.

Andrej Kurkov
Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Foto: Sergei Poliakov / AP / NTB

Samfunn

Krig invaderer sommaren

Førre helg kunne hotell i Odesa melde «Fullt» for første gong sidan starten på fullskalakrigen.

Andrej Kurkov

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis