JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Ut og søkja tenest

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2367
20220603
2367
20220603

«Når alle var rike, ville ingen ta tenest», seier ordtaket. Me er slett ikkje komne i den stoda. Det er framleis mange her i verda som tener lite eller inkje, medan nokre får meir enn dei fortener og treng. Men dersom me skriv om ordtaket litt, får me ei råkande skildring av stoda i Noreg i dag: «Når landet var rikt, ville ingen ha dritjobbane.»

Å vera tenar treng ikkje vera nokon dritjobb. Sjå på stumtenaren: Han berre står der! Og kva skal me seia om augnetenarane, som berre er trottuge i tenesta når nokon (helst ein overordna) kan sjå det? Mellom dei mange som ser på seg sjølve som tenarar for Herren, finn me jamvel nokre som lever i sus og dus. Men stort sett er tenarlivet ufritt og strevsamt. Det er heilt i tråd med opphavet til tenar og dei andre tene-orda. Dei kjem truleg frå ei indoeuropeisk rot som tyder ‘laupa, renna’.

Tena er gamal i tenesta og kan gjerne få heidersteikn for lang og tru tenest. Samansetjingane avtena («avtena verneplikta») og betena («betena kundane», «ei betent hytte») er for tida på tenestereise saman med tilsette i tenesteytande næringar. Då er det godt at tenest (el. teneste) står til tenest. For det er ikkje berre tenarar og tenestepersonar som driv med tenester. Me kan alle gjera nokon ei tenest, beda nokon om ei tenest, melda oss til tenest og møta til tenest.

Kjøkentenest og venetenest er lite omstridde ord, men kva med bjørnetenest? Er det velmeint hjelp som vert mest til skade, eller ei stor tenest? Det tener ikkje til noko å gå djupare inn i den saka, for ho er vorten omtala i tallause språkspalter og språkbøker allereie.

Språkrådet seier rett nok at det kan «være en bjørnetjeneste å ikke lære barna den tradisjonelle betydningen av ordet bjørnetjeneste». Ja visst! Me må berre hugsa å læra dei at det finst andre tenester i verda òg, som gudstenest, helsetenest, etterretningstenest og ymse betalingstenester.

Tena tener som hovudverb for det å ha innkome og forteneste, jamfør «tena godt (el. dårleg)», «lettente pengar» og «tena på krigen». Men tena kan òg tyda ‘vera til nytte eller framhjelp, fungera som’: «Det tener saka vår.» «Ho tente land og folk.» «Det tener deg ikkje til ære.» «Bokstabelen tener som bord.» Me kan visseleg bruka andre ord enn tena her, men kven er tent med det?

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

«Når alle var rike, ville ingen ta tenest», seier ordtaket. Me er slett ikkje komne i den stoda. Det er framleis mange her i verda som tener lite eller inkje, medan nokre får meir enn dei fortener og treng. Men dersom me skriv om ordtaket litt, får me ei råkande skildring av stoda i Noreg i dag: «Når landet var rikt, ville ingen ha dritjobbane.»

Å vera tenar treng ikkje vera nokon dritjobb. Sjå på stumtenaren: Han berre står der! Og kva skal me seia om augnetenarane, som berre er trottuge i tenesta når nokon (helst ein overordna) kan sjå det? Mellom dei mange som ser på seg sjølve som tenarar for Herren, finn me jamvel nokre som lever i sus og dus. Men stort sett er tenarlivet ufritt og strevsamt. Det er heilt i tråd med opphavet til tenar og dei andre tene-orda. Dei kjem truleg frå ei indoeuropeisk rot som tyder ‘laupa, renna’.

Tena er gamal i tenesta og kan gjerne få heidersteikn for lang og tru tenest. Samansetjingane avtena («avtena verneplikta») og betena («betena kundane», «ei betent hytte») er for tida på tenestereise saman med tilsette i tenesteytande næringar. Då er det godt at tenest (el. teneste) står til tenest. For det er ikkje berre tenarar og tenestepersonar som driv med tenester. Me kan alle gjera nokon ei tenest, beda nokon om ei tenest, melda oss til tenest og møta til tenest.

Kjøkentenest og venetenest er lite omstridde ord, men kva med bjørnetenest? Er det velmeint hjelp som vert mest til skade, eller ei stor tenest? Det tener ikkje til noko å gå djupare inn i den saka, for ho er vorten omtala i tallause språkspalter og språkbøker allereie.

Språkrådet seier rett nok at det kan «være en bjørnetjeneste å ikke lære barna den tradisjonelle betydningen av ordet bjørnetjeneste». Ja visst! Me må berre hugsa å læra dei at det finst andre tenester i verda òg, som gudstenest, helsetenest, etterretningstenest og ymse betalingstenester.

Tena tener som hovudverb for det å ha innkome og forteneste, jamfør «tena godt (el. dårleg)», «lettente pengar» og «tena på krigen». Men tena kan òg tyda ‘vera til nytte eller framhjelp, fungera som’: «Det tener saka vår.» «Ho tente land og folk.» «Det tener deg ikkje til ære.» «Bokstabelen tener som bord.» Me kan visseleg bruka andre ord enn tena her, men kven er tent med det?

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

Ordskifte

Ny kurs med endra styrkeforhold?

«I konfliktar er styrke viktigare enn hensikter og narrativ.»

ErikKlepsvik
Ordskifte

Ny kurs med endra styrkeforhold?

«I konfliktar er styrke viktigare enn hensikter og narrativ.»

ErikKlepsvik
Andrew Jackson var president i USA frå 1829 til 1837.

Andrew Jackson var president i USA frå 1829 til 1837.

Foto via Wikimedia Commons

Ordskifte
Øyvind T. Gulliksen

Donald Trump og Andrew Jackson

Utruleg nok kan altså Trump, som no er dømd for kjeltringstrekar i stor skala, bli presidentkandidat for Det republikanske partiet.

Statsminister Jonas Gahr Støre på strategikonferansen til Arbeidarpartiet i november 2023.

Statsminister Jonas Gahr Støre på strategikonferansen til Arbeidarpartiet i november 2023.

Foto: Frederik Ringnes / NTB

Ordskifte
LarsKolbeinstveit

Svakt frå Agenda

At Ap gjer det dårleg, kan ha med heilt andre grunnar å gjere enn at folk vert meir opptekne av seg sjølve.

EssaySamfunn
Morten A. Strøksnes

iPad-bobla som brast

Samfunnet har nytta store ressursar på å digitalisere skolen. Grunnlaget var syltynt og har vore styrt av motetenking, gruppepress, framtidsangst og kommersielle interesser. No ser det ut til å snu.

Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Foto: Pelikanen forlag

BokMeldingar

Apokalyptisk

Madame Nielsen leverer litteratur av sjeldan kvalitet.

Oddmund Hagen
Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Foto: Pelikanen forlag

BokMeldingar

Apokalyptisk

Madame Nielsen leverer litteratur av sjeldan kvalitet.

Oddmund Hagen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis