JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Usedvanleg sedlaus

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2361
20230714
2361
20230714

«Used er lettare lært enn avlagd», seier ordtaket. Vonlaust er det likevel ikkje. På same vis som me kan læra oss gode seder, kan me leggja av oss useder. Stundom lyt sedskapspolitiet koplast inn, men mykje av det som vert kalla sedløyse, er so meinlaust at folk ordnar opp seg imellom. Til dømes når nokon syng sedlause viser. Sedskapsforbrytarar flest har gjort verre ting enn det.

Kva som går for å vera sed og used, skifter med tid og stad. «Kvar sokn har sine seder», heiter det. Og: «Andre tider har andre seder.» Levemåtar som har vore rekna som usedelege, kan med tida verta fullt ut godtekne. Andre tider har òg andre ord, og det kan henda at glanstida til sed er over no. Mange i dag møter nok sed fyrst og fremst i faste ordlag («gamle seder og skikkar») og samansetjingar som sedvane (og sedvanerett) og usedvanleg.

Sed har vore med oss lenge, og det same kan me seia om tydingane ‘bruk, skikk; tilvand åtferd, vane’. I norrønt vart ordet òg nytta om gudstru (slik ho syner seg i seder og liv). Vendinga «den gamle (forne) seden» viste til heidendomen, medan «den nye seden» var kristendomen. Seinare er sedelære nytta som avløysar for ‘moralfilosofi, etikk’. Aasmund O. Vinje og andre tidlege målfolk nytta sedhevd for ‘danning, kultur’, men det ordet har ikkje slege igjennom.

Me veit lite om bakgrunnen til sed. Ein teori er at det kjem av ei rot som tyder ‘binda’, og at sed soleis er i ætt med ord som sele og sene. Det rimar bra, i alle fall biletleg. Skal ein verta eit velseda menneske, lyt ein læra å leggja band på seg. Ja, det er berre å leggja seg i selen! Rett nok finst det slikt som fri barneoppseding, men skal ein leva eit sedeleg liv, må ein ha ei viss styring på impulsane sine.

Sed og sedeleg kan visa til god og høveleg åtferd reint ålment, og adjektiva illseda, useda og vanseda kan nyttast om folk som ikkje eig folkeskikk. Men sed-orda har òg ei meir avgrensa tyding: Me nyttar dei ofte om slikt som har med kjønnslivet å gjera. Sedlaus og usedeleg svarar då gjerne til grov, dryg og usømeleg («usedeleg prat»). I meir alvorlege tilfelle talar me om sedskapsbrot og sedskapssaker. Somme målfolk gjer i alle høve det. Fleirtalet grip til heit-ordet sedelegheit, og den useden legg dei nok ikkje av seg med det fyrste.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

«Used er lettare lært enn avlagd», seier ordtaket. Vonlaust er det likevel ikkje. På same vis som me kan læra oss gode seder, kan me leggja av oss useder. Stundom lyt sedskapspolitiet koplast inn, men mykje av det som vert kalla sedløyse, er so meinlaust at folk ordnar opp seg imellom. Til dømes når nokon syng sedlause viser. Sedskapsforbrytarar flest har gjort verre ting enn det.

Kva som går for å vera sed og used, skifter med tid og stad. «Kvar sokn har sine seder», heiter det. Og: «Andre tider har andre seder.» Levemåtar som har vore rekna som usedelege, kan med tida verta fullt ut godtekne. Andre tider har òg andre ord, og det kan henda at glanstida til sed er over no. Mange i dag møter nok sed fyrst og fremst i faste ordlag («gamle seder og skikkar») og samansetjingar som sedvane (og sedvanerett) og usedvanleg.

Sed har vore med oss lenge, og det same kan me seia om tydingane ‘bruk, skikk; tilvand åtferd, vane’. I norrønt vart ordet òg nytta om gudstru (slik ho syner seg i seder og liv). Vendinga «den gamle (forne) seden» viste til heidendomen, medan «den nye seden» var kristendomen. Seinare er sedelære nytta som avløysar for ‘moralfilosofi, etikk’. Aasmund O. Vinje og andre tidlege målfolk nytta sedhevd for ‘danning, kultur’, men det ordet har ikkje slege igjennom.

Me veit lite om bakgrunnen til sed. Ein teori er at det kjem av ei rot som tyder ‘binda’, og at sed soleis er i ætt med ord som sele og sene. Det rimar bra, i alle fall biletleg. Skal ein verta eit velseda menneske, lyt ein læra å leggja band på seg. Ja, det er berre å leggja seg i selen! Rett nok finst det slikt som fri barneoppseding, men skal ein leva eit sedeleg liv, må ein ha ei viss styring på impulsane sine.

Sed og sedeleg kan visa til god og høveleg åtferd reint ålment, og adjektiva illseda, useda og vanseda kan nyttast om folk som ikkje eig folkeskikk. Men sed-orda har òg ei meir avgrensa tyding: Me nyttar dei ofte om slikt som har med kjønnslivet å gjera. Sedlaus og usedeleg svarar då gjerne til grov, dryg og usømeleg («usedeleg prat»). I meir alvorlege tilfelle talar me om sedskapsbrot og sedskapssaker. Somme målfolk gjer i alle høve det. Fleirtalet grip til heit-ordet sedelegheit, og den useden legg dei nok ikkje av seg med det fyrste.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Foto: Håkon Mosvold Larsen / NTB

Ordskifte

En utilstrekkelig langtidsplan

Vi har større og mer fundamentale sårbarheter enn noen gang før som nasjon, samtidig som vi er dårligere forberedt enn på lenge.

RobertMood
Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Robert Mood er tidlegare generalmajor og har mellom anna vore generalinspektør for Hæren.

Foto: Håkon Mosvold Larsen / NTB

Ordskifte

En utilstrekkelig langtidsplan

Vi har større og mer fundamentale sårbarheter enn noen gang før som nasjon, samtidig som vi er dårligere forberedt enn på lenge.

RobertMood
Den israelske militære talspersonen, admiral Daniel Hagar, møter media.

Den israelske militære talspersonen, admiral Daniel Hagar, møter media.

Foto: Amir Cohen / Reuters / NTB

UtanriksSamfunn
Cecilie Hellestveit

Iransk kanondiplomati

Det iranske åtaket mot Israel bognar av strategiske bodskapar. Og mottakarane er mange.

Saueauksjon i Machynlleth i Wales.

Saueauksjon i Machynlleth i Wales.

Alle foto: Svein Gjerdåker

ReportasjeFeature
Svein Gjerdåker

Sau

Noko om sauedrift i Noreg og Wales.

Karina (Berda Larsen) lèt seg ikkje tulle med av den sjølvmedlidande dansken Jan (Emil Johnsen).

Karina (Berda Larsen) lèt seg ikkje tulle med av den sjølvmedlidande dansken Jan (Emil Johnsen).

Foto: Mer Film

FilmMeldingar
Håkon Tveit

Kalak: «Norske Emil Johnsen ber hovudrolla glitrande med stundom sår framtoning som naiv innflyttar.»

Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Foto: Svein Finneide

BokMeldingar

O’hoi!

I sjangeren «skipsreiarroman» har Henrik H. Langeland levert eit svært medrivande bidrag.

Ingvild Bræin
Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Henrik H. Langeland har skrive både romanar og sakprosa etter debuten i 2003.

Foto: Svein Finneide

BokMeldingar

O’hoi!

I sjangeren «skipsreiarroman» har Henrik H. Langeland levert eit svært medrivande bidrag.

Ingvild Bræin

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis