JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Tyta på sitt

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Alexander Kristoff tørkar sveitte under oppvarminga til Tour de France. Ein kan òg seie «sveitten tytte på panna».

Alexander Kristoff tørkar sveitte under oppvarminga til Tour de France. Ein kan òg seie «sveitten tytte på panna».

Foto: Heiko Junge / NTB

Alexander Kristoff tørkar sveitte under oppvarminga til Tour de France. Ein kan òg seie «sveitten tytte på panna».

Alexander Kristoff tørkar sveitte under oppvarminga til Tour de France. Ein kan òg seie «sveitten tytte på panna».

Foto: Heiko Junge / NTB

2362
20240524
2362
20240524

Førre veka vart me betre kjende med adjektivet trå, og me såg at det står sterkare i målføra og nynorsken enn i bokmål. Det same kan me seia om tyta. Slår me opp tyte i Bokmålsordboka, får me opp eit verb med tydingane ‘stikka, pipla, siga (ut)’. Kva med tydingane ‘ula, kvina; gnåla; kakla; summa’, som i «han gjekk og taut heile dagen»?

Lat det vera sagt at ordbøker ofte berre nemner dei vanlegaste tydingane til eit ord, og at ord visseleg kan nyttast i andre tydingar enn dei som er nemnde der. Bokmålsfolk kan fint skriva at «vinden tøt om nova», jamvel om slik bruk av tyta ikkje står i Bokmålsordboka.

Stoda er likevel at mange nyttar tyta (‘kvina; gnåla’ osb.) når dei pratar, men ikkje når dei skriv (bokmål). Og kva er i grunnen tilhøvet mellom tyta (‘pipla ut, stikka fram’, jf. «tyta fram gjennom sprekkane») og tyta (‘kvina, gnåla’, «tyta om el. på noko»)? Er det same ordet?

Ordbøkene gjev ulike svar. Her er med andre ord ei viss usemje. Me held oss til Våre arveord (2019), som seier at tyta i ulike tydingar i utgangspunktet er eitt ord: det nedervde, sterke verbet tyta (eldre nynorsk tjota). Ordet er truleg ljodhermande, til liks med svensk tjata, som har mykje den same klangen og tydinga (‘gnåla, masa’), utan at orda er i slekt.

I norrøne kjelder er tyta nytta i tydingar som ‘dura, brusa, låta; hyla; blåsa (i horn)’. I ei tekst på mellomnorsk frå om lag 1475 er dette sterke verbet nytta om å ‘siga (ut)’. Eit liknande tydingsskifte har pipla vore gjennom: Det heng i hop med pipa og har tydt ‘(små)pipa; risla med pipande ljod’, men vert no mest nytta om å ‘siga (i små mengder), bryta fram’.

I målføra og nynorsk har tyta ofte svak bøying når det er nytta om å siga eller bryta fram, men sterk når det er tale om ljod. Då får me ordlag som «kva er det du tyt etter?» og «fossane taut», men «kleda tyter ut or skåpet» og «sveitten tytte på panna». Men verbet kan vera sterkt her òg: «Kleda tyt …» «Sveitten taut …»

Etter teorien i Våre arveord er det ikkje noko samband mellom tyta og ord som tut, tuta og tyte (‘knute, kart’, jf. tytebær, tyting). Men substantivet tot («tåt», ‘uling, sus, mumling’) høyrer til her. Me kan høyra totet av vinden, sjøen eller folk. Og som me veit: «D’er aldri trot (d.e. skort) på tankelaust tot.»

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Førre veka vart me betre kjende med adjektivet trå, og me såg at det står sterkare i målføra og nynorsken enn i bokmål. Det same kan me seia om tyta. Slår me opp tyte i Bokmålsordboka, får me opp eit verb med tydingane ‘stikka, pipla, siga (ut)’. Kva med tydingane ‘ula, kvina; gnåla; kakla; summa’, som i «han gjekk og taut heile dagen»?

Lat det vera sagt at ordbøker ofte berre nemner dei vanlegaste tydingane til eit ord, og at ord visseleg kan nyttast i andre tydingar enn dei som er nemnde der. Bokmålsfolk kan fint skriva at «vinden tøt om nova», jamvel om slik bruk av tyta ikkje står i Bokmålsordboka.

Stoda er likevel at mange nyttar tyta (‘kvina; gnåla’ osb.) når dei pratar, men ikkje når dei skriv (bokmål). Og kva er i grunnen tilhøvet mellom tyta (‘pipla ut, stikka fram’, jf. «tyta fram gjennom sprekkane») og tyta (‘kvina, gnåla’, «tyta om el. på noko»)? Er det same ordet?

Ordbøkene gjev ulike svar. Her er med andre ord ei viss usemje. Me held oss til Våre arveord (2019), som seier at tyta i ulike tydingar i utgangspunktet er eitt ord: det nedervde, sterke verbet tyta (eldre nynorsk tjota). Ordet er truleg ljodhermande, til liks med svensk tjata, som har mykje den same klangen og tydinga (‘gnåla, masa’), utan at orda er i slekt.

I norrøne kjelder er tyta nytta i tydingar som ‘dura, brusa, låta; hyla; blåsa (i horn)’. I ei tekst på mellomnorsk frå om lag 1475 er dette sterke verbet nytta om å ‘siga (ut)’. Eit liknande tydingsskifte har pipla vore gjennom: Det heng i hop med pipa og har tydt ‘(små)pipa; risla med pipande ljod’, men vert no mest nytta om å ‘siga (i små mengder), bryta fram’.

I målføra og nynorsk har tyta ofte svak bøying når det er nytta om å siga eller bryta fram, men sterk når det er tale om ljod. Då får me ordlag som «kva er det du tyt etter?» og «fossane taut», men «kleda tyter ut or skåpet» og «sveitten tytte på panna». Men verbet kan vera sterkt her òg: «Kleda tyt …» «Sveitten taut …»

Etter teorien i Våre arveord er det ikkje noko samband mellom tyta og ord som tut, tuta og tyte (‘knute, kart’, jf. tytebær, tyting). Men substantivet tot («tåt», ‘uling, sus, mumling’) høyrer til her. Me kan høyra totet av vinden, sjøen eller folk. Og som me veit: «D’er aldri trot (d.e. skort) på tankelaust tot.»

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Ordskifte

Ny kurs med endra styrkeforhold?

«I konfliktar er styrke viktigare enn hensikter og narrativ.»

ErikKlepsvik
Ordskifte

Ny kurs med endra styrkeforhold?

«I konfliktar er styrke viktigare enn hensikter og narrativ.»

ErikKlepsvik
Andrew Jackson var president i USA frå 1829 til 1837.

Andrew Jackson var president i USA frå 1829 til 1837.

Foto via Wikimedia Commons

Ordskifte
Øyvind T. Gulliksen

Donald Trump og Andrew Jackson

Utruleg nok kan altså Trump, som no er dømd for kjeltringstrekar i stor skala, bli presidentkandidat for Det republikanske partiet.

Statsminister Jonas Gahr Støre på strategikonferansen til Arbeidarpartiet i november 2023.

Statsminister Jonas Gahr Støre på strategikonferansen til Arbeidarpartiet i november 2023.

Foto: Frederik Ringnes / NTB

Ordskifte
LarsKolbeinstveit

Svakt frå Agenda

At Ap gjer det dårleg, kan ha med heilt andre grunnar å gjere enn at folk vert meir opptekne av seg sjølve.

EssaySamfunn
Morten A. Strøksnes

iPad-bobla som brast

Samfunnet har nytta store ressursar på å digitalisere skolen. Grunnlaget var syltynt og har vore styrt av motetenking, gruppepress, framtidsangst og kommersielle interesser. No ser det ut til å snu.

Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Foto: Pelikanen forlag

BokMeldingar

Apokalyptisk

Madame Nielsen leverer litteratur av sjeldan kvalitet.

Oddmund Hagen
Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Foto: Pelikanen forlag

BokMeldingar

Apokalyptisk

Madame Nielsen leverer litteratur av sjeldan kvalitet.

Oddmund Hagen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis