JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Til kjeldene

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2354
20231222
2354
20231222

Kjeldesortering er helst noko som har med avfall å gjera, men det å skilja mellom ulike slag kjelder kan òg kallast kjeldesortering. Me har inntektskjelder og ljoskjelder, og me veit at drikkevasskjelder og ureiningskjelder ikkje høyrer i hop. Gamle visdomskjelder kan tena som inspirasjonskjelde, medan smittekjelder truleg er meir til heft og skade enn til inspirasjon.

Pålitelege kjelder fortel oss at kjelde (norr. kelda) er avleitt av kald. Kjelde har vore nytta om friskt, kaldt vatn, framfor alt underjordiske vassårar som bryt fram i dagen. Men ikkje berre det: Både i norrønt og norsk har kjelde òg vore nytta om brunnar, bekker og (blaute) myrar. Me har heilage kjelder og varme kjelder, og på våte, næringsrike stader kan det veksa kjeldegras (Catabrosa aquatica).

Kald-ætta er ei rik kjelde å ausa avleiingar or, men det er berre i nordiske mål me finn ordet kjelde. Attåt forma kjelde har me islandsk og færøysk kelda, svensk källa og dansk og bokmål kilde. Kjeldene teier om korleis den urnordiske forma av ordet såg ut, men granskarar trur ho var om lag slik: kaldijo. I alle fall vart ho lånt inn i samisk. Gáldu og gaaltije er høvesvis nordsamisk og sørsamisk for ‘kjelde’.

Ei snøgg gransking av både munnlege og skriftlege kjelder viser at me ofte nyttar kjelde i overført tyding om opphav, utspring og årsak. Tilhøve som kan skapa galne slutningar, vert kalla feilkjelder. Dei kan i sin tur vera ei kjelde til forarging. Nemninga kjeldespråk vert gjerne nytta om det språket ein omset noko frå, og om det språket som er grunnlag når ein skal læra eit nytt språk.

Stutt sagt er kjelda staden noko kjem frå, anten det er handfast eller ikkje (t.d. energikjelde, hjelpekjelde, rikdomskjelde og støykjelde). Om det finst ungdomskjelder som gjer oss yngre, er tvilsamt. Det er nok meir gjevande å leita etter livsens kjelde eller livskjelda (norr. lífskelda).

Men me kan ikkje ha ei kjelde-gransking utan å nemna kjelde i tydinga ‘noko eller nokon som gjev opplysingar’. Det hender at me er nøydde til å driva kjeldekritikk eller i minsto drøfta kjeldetilfanget og ha med kjeldetilvisingar og kjeldeliste. Andre gonger veg kjeldevernet tyngst: Pressa har rett til å ikkje gjeva opp kjeldene sine. Ei god og truverdig kjelde er gull verd.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Kjeldesortering er helst noko som har med avfall å gjera, men det å skilja mellom ulike slag kjelder kan òg kallast kjeldesortering. Me har inntektskjelder og ljoskjelder, og me veit at drikkevasskjelder og ureiningskjelder ikkje høyrer i hop. Gamle visdomskjelder kan tena som inspirasjonskjelde, medan smittekjelder truleg er meir til heft og skade enn til inspirasjon.

Pålitelege kjelder fortel oss at kjelde (norr. kelda) er avleitt av kald. Kjelde har vore nytta om friskt, kaldt vatn, framfor alt underjordiske vassårar som bryt fram i dagen. Men ikkje berre det: Både i norrønt og norsk har kjelde òg vore nytta om brunnar, bekker og (blaute) myrar. Me har heilage kjelder og varme kjelder, og på våte, næringsrike stader kan det veksa kjeldegras (Catabrosa aquatica).

Kald-ætta er ei rik kjelde å ausa avleiingar or, men det er berre i nordiske mål me finn ordet kjelde. Attåt forma kjelde har me islandsk og færøysk kelda, svensk källa og dansk og bokmål kilde. Kjeldene teier om korleis den urnordiske forma av ordet såg ut, men granskarar trur ho var om lag slik: kaldijo. I alle fall vart ho lånt inn i samisk. Gáldu og gaaltije er høvesvis nordsamisk og sørsamisk for ‘kjelde’.

Ei snøgg gransking av både munnlege og skriftlege kjelder viser at me ofte nyttar kjelde i overført tyding om opphav, utspring og årsak. Tilhøve som kan skapa galne slutningar, vert kalla feilkjelder. Dei kan i sin tur vera ei kjelde til forarging. Nemninga kjeldespråk vert gjerne nytta om det språket ein omset noko frå, og om det språket som er grunnlag når ein skal læra eit nytt språk.

Stutt sagt er kjelda staden noko kjem frå, anten det er handfast eller ikkje (t.d. energikjelde, hjelpekjelde, rikdomskjelde og støykjelde). Om det finst ungdomskjelder som gjer oss yngre, er tvilsamt. Det er nok meir gjevande å leita etter livsens kjelde eller livskjelda (norr. lífskelda).

Men me kan ikkje ha ei kjelde-gransking utan å nemna kjelde i tydinga ‘noko eller nokon som gjev opplysingar’. Det hender at me er nøydde til å driva kjeldekritikk eller i minsto drøfta kjeldetilfanget og ha med kjeldetilvisingar og kjeldeliste. Andre gonger veg kjeldevernet tyngst: Pressa har rett til å ikkje gjeva opp kjeldene sine. Ei god og truverdig kjelde er gull verd.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

Foto: Toby Melville / Reuters / NTB

Samfunn

Røyster tel, valsystemet avgjer

Ikkje mange fleire britar røysta Labour i Storbritannia i år enn i 2019. Men røystene fordelte seg annleis. Det gav eit maktskifte.

Bernt Hagtvet
I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

Foto: Toby Melville / Reuters / NTB

Samfunn

Røyster tel, valsystemet avgjer

Ikkje mange fleire britar røysta Labour i Storbritannia i år enn i 2019. Men røystene fordelte seg annleis. Det gav eit maktskifte.

Bernt Hagtvet
Slik er byen Roma teikna i Nürnberg-krønika.

Slik er byen Roma teikna i Nürnberg-krønika.

Foto: Terje Tøgard / Orfeus

BokMeldingar
Gjert Vestrheim

Ein milepåle i europeisk bokhistorie

Hartmann Schedels verdshistorie, som vart trykt i Nürnberg i 1493, er mor til alle salongbordbøker.

Jubileumsfeiring for Kristenretten på Moster i år.

Jubileumsfeiring for Kristenretten på Moster i år.

Foto: Silje Katrine Robinson / NTB

Ordskifte
Eivor Andersen Oftestad

Fordommar på leseglasa

Det finst sjølvsagt nestekjærleik både i andre kulturar enn den kristne og hos folk som «ikkje trur» at mennesket er skapt i Guds bilete.

Gunnar Stubseid.

Gunnar Stubseid.

Foto: Stubseid.no

MinneordSamfunn
Hallvard T. Bjørgum

Gunnar Stubseid

(1948­–2024)

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Foto: Julie Pike / Gyldendal

LitteraturKultur

Djupdykk i den digitaliserte litteraturen

Er det rett at kvinnelege forfattarar nyttar fleire adjektiv enn mannlege kollegaer? Eller superlativ? Kva med bannord? Kven er «Den norske Hemingway»?

Jan H. Landro
Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Foto: Julie Pike / Gyldendal

LitteraturKultur

Djupdykk i den digitaliserte litteraturen

Er det rett at kvinnelege forfattarar nyttar fleire adjektiv enn mannlege kollegaer? Eller superlativ? Kva med bannord? Kven er «Den norske Hemingway»?

Jan H. Landro

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis