JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Stinn brakke

«Nokre matvarer gjer oss meir pruppstinne enn andre.»

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2406
20240531
2406
20240531

Den som er stinn av gryn, kan eta seg mett og stinn kvar dag utan å tenkja på dei høge matprisane. Rett nok er det stundom meir vondt enn godt å vera stinn i magen, men å vera stinnstappa er i alle høve betre enn å svelta. Me veit òg at meltingsorgana vert påverka av det me har i oss. Nokre matvarer gjer oss meir pruppstinne enn andre.

No har me sett nokre døme på stinn i tydingane ‘overmett, utspent, heilt full’. Minst like vanleg er det å nytta stinn til å målbera at noko er eller står tett: «Lufta var stinn av røyk.» «Skodda stod stinn.» Når det er jamt tjukt overskya, kan folk finna på å seia at «det er jamstint (eller samstint)». Men korleis ser ein ut når ein er stinn i andletet? Eller når hendene er stinne av frost?

Her tyder stinn ‘stiv’. Både Ivar Aasen og andre ordboksredaktørar har sett den tydinga fremst i artikkelen om stinn. I ordtaka er stinn gjerne nytta i tydinga ‘stiv, vanskeleg å bøya’, og stundom kjem det i fylgje med det rimande motstykket linn (‘mjuk, veik’): «For lint er låkt, for stint er verre.» Stinnfjør er eit gamalt ord for ‘fjør med spenn i’. Andre saker med spennkraft kan òg vera stinne: «Det var ein stinn ljå.»

Kva for ei stinn-tyding som er den opphavlege, er ikkje godt å seia. Norrønt stinnr har tydingar som ‘stiv, stram; sterk; gild, dryg’. Eit spjut som er laga af stinnasta stáli, er sterkt. Ei stinn veizla er eit framifrå gjestebod. I Våre arveord (2019) les me at stinn er ei etymologisk nøtt, men at ordet kan koma av ei rot som tyder ‘spenna, strekkja, stramma’, som òg har gjeve oss tenja (‘strekkja ut, spila’) og tynn.

Ein grautstinn snøeling er ein snøeling som er grauten eller stinn som graut. Når me talar om retteleg graut og seier at han er stinn, er meininga at grauten er tjukk eller fast. Stinnmjølk er eit anna ord for ‘tjukkmjølk’. Og enno er det stint av stinn-tydingar som ikkje er nemnde her. Til dømes ‘rein, klår’: «Det er stinne lygna!» «Det er berre stinne armoda med dei.»

Av stinn kjem elles verbet stinta. Det kan mellom anna tyda ‘slita seg fram, ta i alt ein kan’ («stinta og bera»), ‘halda hardt, knipa’ («det stinta til») og ‘berga med naud’ («stinta buskapen fram til sumaren»). Når ein stintar seg opp bakken med ei tung byrd, vert beina stinne av mjølkesyre.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Den som er stinn av gryn, kan eta seg mett og stinn kvar dag utan å tenkja på dei høge matprisane. Rett nok er det stundom meir vondt enn godt å vera stinn i magen, men å vera stinnstappa er i alle høve betre enn å svelta. Me veit òg at meltingsorgana vert påverka av det me har i oss. Nokre matvarer gjer oss meir pruppstinne enn andre.

No har me sett nokre døme på stinn i tydingane ‘overmett, utspent, heilt full’. Minst like vanleg er det å nytta stinn til å målbera at noko er eller står tett: «Lufta var stinn av røyk.» «Skodda stod stinn.» Når det er jamt tjukt overskya, kan folk finna på å seia at «det er jamstint (eller samstint)». Men korleis ser ein ut når ein er stinn i andletet? Eller når hendene er stinne av frost?

Her tyder stinn ‘stiv’. Både Ivar Aasen og andre ordboksredaktørar har sett den tydinga fremst i artikkelen om stinn. I ordtaka er stinn gjerne nytta i tydinga ‘stiv, vanskeleg å bøya’, og stundom kjem det i fylgje med det rimande motstykket linn (‘mjuk, veik’): «For lint er låkt, for stint er verre.» Stinnfjør er eit gamalt ord for ‘fjør med spenn i’. Andre saker med spennkraft kan òg vera stinne: «Det var ein stinn ljå.»

Kva for ei stinn-tyding som er den opphavlege, er ikkje godt å seia. Norrønt stinnr har tydingar som ‘stiv, stram; sterk; gild, dryg’. Eit spjut som er laga af stinnasta stáli, er sterkt. Ei stinn veizla er eit framifrå gjestebod. I Våre arveord (2019) les me at stinn er ei etymologisk nøtt, men at ordet kan koma av ei rot som tyder ‘spenna, strekkja, stramma’, som òg har gjeve oss tenja (‘strekkja ut, spila’) og tynn.

Ein grautstinn snøeling er ein snøeling som er grauten eller stinn som graut. Når me talar om retteleg graut og seier at han er stinn, er meininga at grauten er tjukk eller fast. Stinnmjølk er eit anna ord for ‘tjukkmjølk’. Og enno er det stint av stinn-tydingar som ikkje er nemnde her. Til dømes ‘rein, klår’: «Det er stinne lygna!» «Det er berre stinne armoda med dei.»

Av stinn kjem elles verbet stinta. Det kan mellom anna tyda ‘slita seg fram, ta i alt ein kan’ («stinta og bera»), ‘halda hardt, knipa’ («det stinta til») og ‘berga med naud’ («stinta buskapen fram til sumaren»). Når ein stintar seg opp bakken med ei tung byrd, vert beina stinne av mjølkesyre.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Foto: Paul Kleiven / NTB

KunnskapFeature

Dauden i utmarka

Ei framtid utan konflikt mellom rovdyr og beitedyr er ikkje tenkjeleg.

Arve Nilsen
Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Foto: Paul Kleiven / NTB

KunnskapFeature

Dauden i utmarka

Ei framtid utan konflikt mellom rovdyr og beitedyr er ikkje tenkjeleg.

Arve Nilsen
Det norske damelandslaget etter å ha vunne sitt fyrste EM. F.v. trenar Leif-Erik Stabell, Torild Heskje, Gunn Tove Vist, Bodil Nyheim Øigarden, Liv Marit Grude, ikkje-spelande kaptein Anne-Lill Hellemann, Marianne Harding og Ann Karin Fuglestad.

Det norske damelandslaget etter å ha vunne sitt fyrste EM. F.v. trenar Leif-Erik Stabell, Torild Heskje, Gunn Tove Vist, Bodil Nyheim Øigarden, Liv Marit Grude, ikkje-spelande kaptein Anne-Lill Hellemann, Marianne Harding og Ann Karin Fuglestad.

Foto: Torild Heskje

Frå bridgeverdaKunnskap
Erlend Skjetne

EM-eufori

Det tyske Ensemble Polyharmonique.

Det tyske Ensemble Polyharmonique.

Foto frå nettsida til gruppa

MusikkMeldingar
Sjur Haga Bringeland

Lite skakande

Ungdomsverka til Heinichen og Telemann treng meir livfull musisering.

Jack Grealish iført dei minste leggbeskyttarane det er mogleg å oppdrive. 

Jack Grealish iført dei minste leggbeskyttarane det er mogleg å oppdrive. 

Foto: Darko Vojinovic / AP / NTB

SportFeature
Maren

Lukta av leggbeskyttarar

Leggen er klart ein utsett kroppsdel i fotball.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Foto: Sergei Poliakov / AP / NTB

Samfunn

Krig invaderer sommaren

Førre helg kunne hotell i Odesa melde «Fullt» for første gong sidan starten på fullskalakrigen.

Andrej Kurkov
Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Foto: Sergei Poliakov / AP / NTB

Samfunn

Krig invaderer sommaren

Førre helg kunne hotell i Odesa melde «Fullt» for første gong sidan starten på fullskalakrigen.

Andrej Kurkov

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis