JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

På skraphaugen

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2363
20230901
2363
20230901

Når kulda og snøen kjem, gjeld det å ha ei god isskrape for handa. Å køyra ikring med dårleg skrapa bilruter er korkje tillate eller tilrådeleg. Dersom kontoen er so skrapa at me ikkje får kjøpt skrape sjølve, skal me ikkje fortvila: Det finst verkstader og andre verksemder som kastar slikt etter folk. Nokre av desse skrapene er brukande, andre er berre noko skrap.

Me lyt vel skrapa saman nokre opplysningar om soga til skrapa? Det er ikkje det mest forvitnelege ordet i målet vårt, men det treng ikkje bukka og skrapa for andre ord heller. Skrapa har nokre skrapande ljodar i seg som står fint til innhaldet, utan at me skal gå so langt som å kalla det eit ljodord. Og det har tolt jamn bruk gjennom mange år utan å verta oppskrapa eller nedslite: Det heitte skrapa i mellomalderen òg. Ordet skal vera i ætt med latin scrobis (‘eit hòl som er grave, grav’).

Engelsk scrap og scrape er truleg lånt frå norrønt eller i alle høve påverka av norrønt. So har me eit lån som har gått andre vegen: Engelsk skyscraper (‘himmelskrapar’) er vorte norsk skyskrapar. På slutten av 1800-talet vart skyscraper teke i bruk i USA som nemning for fælt høge bygningar i byar. Sjølve ordet er eldre og har mellom anna tydt ‘svært høg mann’ (1857) og ‘høgtflygande fugl’ (1840), og det har vore namn på ein veddelaupshest (1789), fortel Online Etymology Dictionary.

Me kan nytta skrapa om å ‘skava, gjera reint med ein kvass reiskap’ («skrapa måling av veggen», «kjøpa skrapelodd»), ‘rispa, skrubba’ («skrapa seg opp») og ‘stryka gnissande med noko’ («skrapa på døra»). Når me skrapar, fjernar me eitkvart. Då fell det lett å nytta partisippet skrapa om det som er tomt og skrint: «Kommunekassa er botnskrapa.» «Hylla er skrapa for varer.» «Du ser skrapa ut.» I Prøysen-visa «På Hamar med slakt» høyrer me om «beinskrapa gardkjerringskinn».

Me kan slengja på skrap- når me vil få fram at noko er låkt og ringt, som i skrapfrukt, skrapkorn og skrapskog. Skraphandlarar veit å skrapa til seg skrapjarn og anna som lett vert kasta på skraphaugen. Men skrapekaker er ikkje låke saker. I trong meining er skrapekake noko som er laga av ihopskrapa deigrestar, men det kan òg tyda ‘minstebarn’ (jf. attpåklatt). Tykkjer du at slikt er skrap? Då skal eg gjeva deg ei kraftig skrape.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Når kulda og snøen kjem, gjeld det å ha ei god isskrape for handa. Å køyra ikring med dårleg skrapa bilruter er korkje tillate eller tilrådeleg. Dersom kontoen er so skrapa at me ikkje får kjøpt skrape sjølve, skal me ikkje fortvila: Det finst verkstader og andre verksemder som kastar slikt etter folk. Nokre av desse skrapene er brukande, andre er berre noko skrap.

Me lyt vel skrapa saman nokre opplysningar om soga til skrapa? Det er ikkje det mest forvitnelege ordet i målet vårt, men det treng ikkje bukka og skrapa for andre ord heller. Skrapa har nokre skrapande ljodar i seg som står fint til innhaldet, utan at me skal gå so langt som å kalla det eit ljodord. Og det har tolt jamn bruk gjennom mange år utan å verta oppskrapa eller nedslite: Det heitte skrapa i mellomalderen òg. Ordet skal vera i ætt med latin scrobis (‘eit hòl som er grave, grav’).

Engelsk scrap og scrape er truleg lånt frå norrønt eller i alle høve påverka av norrønt. So har me eit lån som har gått andre vegen: Engelsk skyscraper (‘himmelskrapar’) er vorte norsk skyskrapar. På slutten av 1800-talet vart skyscraper teke i bruk i USA som nemning for fælt høge bygningar i byar. Sjølve ordet er eldre og har mellom anna tydt ‘svært høg mann’ (1857) og ‘høgtflygande fugl’ (1840), og det har vore namn på ein veddelaupshest (1789), fortel Online Etymology Dictionary.

Me kan nytta skrapa om å ‘skava, gjera reint med ein kvass reiskap’ («skrapa måling av veggen», «kjøpa skrapelodd»), ‘rispa, skrubba’ («skrapa seg opp») og ‘stryka gnissande med noko’ («skrapa på døra»). Når me skrapar, fjernar me eitkvart. Då fell det lett å nytta partisippet skrapa om det som er tomt og skrint: «Kommunekassa er botnskrapa.» «Hylla er skrapa for varer.» «Du ser skrapa ut.» I Prøysen-visa «På Hamar med slakt» høyrer me om «beinskrapa gardkjerringskinn».

Me kan slengja på skrap- når me vil få fram at noko er låkt og ringt, som i skrapfrukt, skrapkorn og skrapskog. Skraphandlarar veit å skrapa til seg skrapjarn og anna som lett vert kasta på skraphaugen. Men skrapekaker er ikkje låke saker. I trong meining er skrapekake noko som er laga av ihopskrapa deigrestar, men det kan òg tyda ‘minstebarn’ (jf. attpåklatt). Tykkjer du at slikt er skrap? Då skal eg gjeva deg ei kraftig skrape.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Foto: Brian Snyder / Reuters / NTB

Ordskifte

Framleis ikkje overtydande

I eit historisk lys er det meir treffande å seie at Trump og MAGA-rørsla sitt særkjenne, ideologisk sett, er at dei står for grunnlova og dei verdiane som er nedfelte der.

ØivindØstberg
Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Foto: Brian Snyder / Reuters / NTB

Ordskifte

Framleis ikkje overtydande

I eit historisk lys er det meir treffande å seie at Trump og MAGA-rørsla sitt særkjenne, ideologisk sett, er at dei står for grunnlova og dei verdiane som er nedfelte der.

ØivindØstberg
Cannabiskafé i Los Angeles.

Cannabiskafé i Los Angeles.

Foto: Richard Cogel / Reuters / NTB

Ordskifte
BjørnRøse

Hvor skal man sette grensene?

Gode forsetter og kunnskapsmangel er en farlig kombinasjon.

Frå innspelinga av Mor i Nidarosdomen.

Frå innspelinga av Mor i Nidarosdomen.

Foto: Morten Lindberg

MusikkMeldingar
Sjur Haga Bringeland

Vekselverknad

Nidaros Domkor skaper einskap mellom fortid og notid.

Situasjonen på Gaza no gjev grunn til å seie opp samarbeidsavtalar med israelske universitet, meiner folkerettsprofessor Terje Einarsen. Bilete frå Khan Younis sør på Gaza.

Situasjonen på Gaza no gjev grunn til å seie opp samarbeidsavtalar med israelske universitet, meiner folkerettsprofessor Terje Einarsen. Bilete frå Khan Younis sør på Gaza.

Foto: Mohammed Salem / REUTERS

Samfunn
Eva Aalberg Undheim

Forsvarar universitetsboikott

Folkerettsprofessor Terje Einarsen meiner samarbeid med israelske universitet, er med på å legitimere ulovleg okkupasjon, folkemord og brotsverk mot menneske.

Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Foto: Anna-Julia Granberg / Blunderbuss

BokMeldingar

For å seie det mildt

Allereie dei gamle grekarane visste om sambandet mellom framskritt og feilsteg.

Ingvild Bræin
Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Foto: Anna-Julia Granberg / Blunderbuss

BokMeldingar

For å seie det mildt

Allereie dei gamle grekarane visste om sambandet mellom framskritt og feilsteg.

Ingvild Bræin

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis