JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Opp i under

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2353
20220610
2353
20220610

Under er ikkje nett eit teknisk vedunder, men det er eit unders fint ord. Underleg nok har det ikkje vore drøft i denne spalta før. Preposisjonen under vart underleggjord her i 2017, men no dreiar det seg om inkjekjønnsordet under (‘uskjønleg, merkeleg hending; undring’).

Det skulle ikkje forundra meg om nokon trur at dei to orda er nærskylde, for ved fyrste augnekast er dei kliss like. Ulikt opphav har dei like fullt. I mange mål har dei ulik form òg, som norrønt undir og undr, engelsk under og wonder og tysk unter og Wunder. Opphavleg var det ein w i vårt under òg, men på vegen frå urnordisk til norrønt fall han bort, til liks med ei rad andre w-ar føre runda vokal (jf. t.d. norsk ull, ulv og ord mot engelsk wool, wolf og word).

Berre eit (Guds) under kan berrleggja røtene til under. Me veit rett og slett ikkje kvar det kjem frå, men me har teoriar. Ein av dei går ut på at under er skyldt verbet vinda (‘tvinna, vrida, fletta’). Då kan tydinga ha endra seg frå ‘vriding’ til ‘undring’. Det finst andre ord med liknande bakgrunn, til dømes perpleks (‘rådvill, klumsa’), som heng i hop med latin plectere (‘fletta’). Verba undra og forundra kjem i alle fall frå under. Det same gjeld undren, underleg og undersam. Det vedunderlege ordet vedunder har grunntydinga ‘noko ein undrar seg ved’.

Me kan undrast eller undra oss på, over eller ved noko, men me kan òg seia at noko undrar oss: «Det undrar meg at dei gjer det slik.» Om me vil målbera at noko er sjølvsagt og heilt som venta, kan me setja eit av undra-verba i lag med ei nekting: «Det forundrar meg ikkje!» «Det er ikkje til å undrast på.» «Den som vil kliva på kvar ein klett, han skal ikkje undrast om han dett.» Eit anna ordtak seier at «han undrast mykje, som lite veit». Sant nok, men det går vel andre vegen òg? At dei som veit mykje, er folk som jamt undrar seg over ting?

Beundra og beundring er velkjende ord som ligg og lurer fremst på tungespissen. Ovundra og ovundring held seg meir i bakgrunnen, men dei har fin tyngd og kan gjerne dragast fram oftare. Stundom ovundrar me folk me oppfattar som underlege, og det er ein kjærleg undertone i denne vanlege utsegna: «Du er meg ein underleg skrue.» Tonen er litt mindre kjærleg her: «Det var då underleg til styr på deg.»

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.

E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Under er ikkje nett eit teknisk vedunder, men det er eit unders fint ord. Underleg nok har det ikkje vore drøft i denne spalta før. Preposisjonen under vart underleggjord her i 2017, men no dreiar det seg om inkjekjønnsordet under (‘uskjønleg, merkeleg hending; undring’).

Det skulle ikkje forundra meg om nokon trur at dei to orda er nærskylde, for ved fyrste augnekast er dei kliss like. Ulikt opphav har dei like fullt. I mange mål har dei ulik form òg, som norrønt undir og undr, engelsk under og wonder og tysk unter og Wunder. Opphavleg var det ein w i vårt under òg, men på vegen frå urnordisk til norrønt fall han bort, til liks med ei rad andre w-ar føre runda vokal (jf. t.d. norsk ull, ulv og ord mot engelsk wool, wolf og word).

Berre eit (Guds) under kan berrleggja røtene til under. Me veit rett og slett ikkje kvar det kjem frå, men me har teoriar. Ein av dei går ut på at under er skyldt verbet vinda (‘tvinna, vrida, fletta’). Då kan tydinga ha endra seg frå ‘vriding’ til ‘undring’. Det finst andre ord med liknande bakgrunn, til dømes perpleks (‘rådvill, klumsa’), som heng i hop med latin plectere (‘fletta’). Verba undra og forundra kjem i alle fall frå under. Det same gjeld undren, underleg og undersam. Det vedunderlege ordet vedunder har grunntydinga ‘noko ein undrar seg ved’.

Me kan undrast eller undra oss på, over eller ved noko, men me kan òg seia at noko undrar oss: «Det undrar meg at dei gjer det slik.» Om me vil målbera at noko er sjølvsagt og heilt som venta, kan me setja eit av undra-verba i lag med ei nekting: «Det forundrar meg ikkje!» «Det er ikkje til å undrast på.» «Den som vil kliva på kvar ein klett, han skal ikkje undrast om han dett.» Eit anna ordtak seier at «han undrast mykje, som lite veit». Sant nok, men det går vel andre vegen òg? At dei som veit mykje, er folk som jamt undrar seg over ting?

Beundra og beundring er velkjende ord som ligg og lurer fremst på tungespissen. Ovundra og ovundring held seg meir i bakgrunnen, men dei har fin tyngd og kan gjerne dragast fram oftare. Stundom ovundrar me folk me oppfattar som underlege, og det er ein kjærleg undertone i denne vanlege utsegna: «Du er meg ein underleg skrue.» Tonen er litt mindre kjærleg her: «Det var då underleg til styr på deg.»

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.

E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Foto: Terje Pedersen / NTB

Samfunn

Politiske signalfeil

Det er mange grunnar til at toget ikkje går når det skal i Noreg. Her er nokre av dei.

Per Anders Todal
Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Foto: Terje Pedersen / NTB

Samfunn

Politiske signalfeil

Det er mange grunnar til at toget ikkje går når det skal i Noreg. Her er nokre av dei.

Per Anders Todal
Eit minnesmerket over slaget om Gallipoli i (1915–1916), synleg for alle som kryssar Dardanellane mellom europeiske Kilitbahir og asiatiske Canakkele.

Eit minnesmerket over slaget om Gallipoli i (1915–1916), synleg for alle som kryssar Dardanellane mellom europeiske Kilitbahir og asiatiske Canakkele.

Foto: Jorge Láscar / Wikipedia Commons

ReportasjeFeature
Ida Lødemel Tvedt

Grushaughoroskopet

TROJA: I ruinane av den halvmytologiske trojanarkrigen kan ein, om ein tolererer litt pompøsitet og fiasko, freiste lese si eiga krigerske tid i lys av ei gammal.

Mohammed Naseem fotografert av Anders Hammer i 2009. Naseem ville då gå til sak og krevje erstatning frå Noreg. Han blei drepen under uklåre omstende året etter.

Mohammed Naseem fotografert av Anders Hammer i 2009. Naseem ville då gå til sak og krevje erstatning frå Noreg. Han blei drepen under uklåre omstende året etter.

Foto: Anders Hammer

ForsvarSamfunn
Morten A. Strøksnes

Lygekorset med sverd og eikelauv?

Eirik Kristoffersen fekk Krigskorset med sverd for leiinga av spesial­operasjonar i Afghanistan. I den viktigaste skulle ein sentral Taliban-leiar ha blitt arrestert. Så begynte historia å smuldre opp.

Italias blåblåe statsminister Giorgia Meloni takkar folket sitt for tilliten etter at resultatet i EU-parlamentsvalet blei kjent 10. juni 2024.

Italias blåblåe statsminister Giorgia Meloni takkar folket sitt for tilliten etter at resultatet i EU-parlamentsvalet blei kjent 10. juni 2024.

Foto: Alberto Lingria / Reuters / NTB

KommentarSamfunn
Torbjørn L. Knutsen

Dei lyseblå var dei verkelege vinnarane

Det er lite truleg at partia på ytre høgre fløy kan veksle framgangen i EU-parlamentsvalet inn i makt og politisk innverknad.

KommentarSamfunn

Sjølvmord av frykt for dauden

Macron-strategien for nyval fremjar det han vil unngå.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen
KommentarSamfunn

Sjølvmord av frykt for dauden

Macron-strategien for nyval fremjar det han vil unngå.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis