JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Løn som fortent

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2360
20231215
2360
20231215

«Lita løn og tung teneste høver ille i hop», seier ordtaket. Likevel ser me gong på gong at trottuge arbeidsfolk vert lønte dårleg. Dei slit helsa av seg for luseløn eller svelteløn, medan andre sit i sokkeleisten på eit lunt kontor og får toppløn for å meina ting. Lønsslavane må vera tøffare i lønsforhandlingane, kunne me ha sagt. Men mange har røynt at det ikkje løner seg å stilla krav og stå på sitt.

Sameleis har mange fått sanna at «utakk er verdas løn». Eller med bokstavrim: «D’er vantakk som verda løner med.» Stundom hjelper det ikkje med takk heller, for me kan ikkje setja takka inn på lønskontoen og kjøpa mat og greia rekningane med henne. Me nyttar jamnast løn om pengar, same kor mykje eller lite me får i løningsposen. Har det støtt vore slik?

Mykje tyder på at løn (norr. laun) opphavleg viste til noko ein får eller vinn ved særskilde høve, til dømes i krig, tevling eller jakt. Me har framleis løner som liknar på det, til dømes finnarløna. Det er ei påskjøning for ein dåd snarare enn betaling for utført arbeid. Bokmålsorda belønne og belønning er vel litt i same gata?

Kva tid me tok til å nytta løn om meir eller mindre regelfast godtgjersle for arbeid, er ikkje godt å seia. Trenamnet løn (el. lønn) og bokmålsordlaget «i lønn» (‘i det løynde’) heng ikkje i hop med løn, jamvel om det radt er lønsamt å fella lønetre «i lønn».

Det å vita at ein får løn for strevet, gjev kveik i seg sjølv: «Von om løn gjer verket lett.» Mange ungdomar hjelper meir til heime når dei vaksne lokkar med vekeløn. Kan henda er syskenflokken oppteken av at lønssystemet skal vera rettvist, med lik løn for likt arbeid. Det er mykje merksemd og strid om lønsvilkår elles òg. Dei store ordskifta om diktarløn og æresløn ligg kan henda attom oss, men folk har sterke meiningar om borgarløn, etterløn, sjukeløn og lønsoppgjeret.

Ein kan verta reint hovudgalen av det store omgrepsapparatet for løn, med akkordløner, grunnløner, timeløner, lønsnemnder, lønssteg, lønsstogg og ikkje minst lønsglidingar. Det me kan vera samde om, er at det er keitt å måtta leggja ned ei verksemd på grunn av dårleg lønsemd, og gildt å få lønspålegg eller lønsopprykk. Då kan løningspilsen verta ekstra triveleg, men det er framleis ein god regel å ikkje drikka opp løna.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

«Lita løn og tung teneste høver ille i hop», seier ordtaket. Likevel ser me gong på gong at trottuge arbeidsfolk vert lønte dårleg. Dei slit helsa av seg for luseløn eller svelteløn, medan andre sit i sokkeleisten på eit lunt kontor og får toppløn for å meina ting. Lønsslavane må vera tøffare i lønsforhandlingane, kunne me ha sagt. Men mange har røynt at det ikkje løner seg å stilla krav og stå på sitt.

Sameleis har mange fått sanna at «utakk er verdas løn». Eller med bokstavrim: «D’er vantakk som verda løner med.» Stundom hjelper det ikkje med takk heller, for me kan ikkje setja takka inn på lønskontoen og kjøpa mat og greia rekningane med henne. Me nyttar jamnast løn om pengar, same kor mykje eller lite me får i løningsposen. Har det støtt vore slik?

Mykje tyder på at løn (norr. laun) opphavleg viste til noko ein får eller vinn ved særskilde høve, til dømes i krig, tevling eller jakt. Me har framleis løner som liknar på det, til dømes finnarløna. Det er ei påskjøning for ein dåd snarare enn betaling for utført arbeid. Bokmålsorda belønne og belønning er vel litt i same gata?

Kva tid me tok til å nytta løn om meir eller mindre regelfast godtgjersle for arbeid, er ikkje godt å seia. Trenamnet løn (el. lønn) og bokmålsordlaget «i lønn» (‘i det løynde’) heng ikkje i hop med løn, jamvel om det radt er lønsamt å fella lønetre «i lønn».

Det å vita at ein får løn for strevet, gjev kveik i seg sjølv: «Von om løn gjer verket lett.» Mange ungdomar hjelper meir til heime når dei vaksne lokkar med vekeløn. Kan henda er syskenflokken oppteken av at lønssystemet skal vera rettvist, med lik løn for likt arbeid. Det er mykje merksemd og strid om lønsvilkår elles òg. Dei store ordskifta om diktarløn og æresløn ligg kan henda attom oss, men folk har sterke meiningar om borgarløn, etterløn, sjukeløn og lønsoppgjeret.

Ein kan verta reint hovudgalen av det store omgrepsapparatet for løn, med akkordløner, grunnløner, timeløner, lønsnemnder, lønssteg, lønsstogg og ikkje minst lønsglidingar. Det me kan vera samde om, er at det er keitt å måtta leggja ned ei verksemd på grunn av dårleg lønsemd, og gildt å få lønspålegg eller lønsopprykk. Då kan løningspilsen verta ekstra triveleg, men det er framleis ein god regel å ikkje drikka opp løna.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

Foto: Toby Melville / Reuters / NTB

Samfunn

Røyster tel, valsystemet avgjer

Ikkje mange fleire britar røysta Labour i Storbritannia i år enn i 2019. Men røystene fordelte seg annleis. Det gav eit maktskifte.

Bernt Hagtvet
I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

I den fyrste talen Keir Starmer heldt framfor Downing Street nr. 10, var han visjonær og energisk som få.

Foto: Toby Melville / Reuters / NTB

Samfunn

Røyster tel, valsystemet avgjer

Ikkje mange fleire britar røysta Labour i Storbritannia i år enn i 2019. Men røystene fordelte seg annleis. Det gav eit maktskifte.

Bernt Hagtvet
Slik er byen Roma teikna i Nürnberg-krønika.

Slik er byen Roma teikna i Nürnberg-krønika.

Foto: Terje Tøgard / Orfeus

BokMeldingar
Gjert Vestrheim

Ein milepåle i europeisk bokhistorie

Hartmann Schedels verdshistorie, som vart trykt i Nürnberg i 1493, er mor til alle salongbordbøker.

Jubileumsfeiring for Kristenretten på Moster i år.

Jubileumsfeiring for Kristenretten på Moster i år.

Foto: Silje Katrine Robinson / NTB

Ordskifte
Eivor Andersen Oftestad

Fordommar på leseglasa

Det finst sjølvsagt nestekjærleik både i andre kulturar enn den kristne og hos folk som «ikkje trur» at mennesket er skapt i Guds bilete.

Gunnar Stubseid.

Gunnar Stubseid.

Foto: Stubseid.no

MinneordSamfunn
Hallvard T. Bjørgum

Gunnar Stubseid

(1948­–2024)

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Foto: Julie Pike / Gyldendal

LitteraturKultur

Djupdykk i den digitaliserte litteraturen

Er det rett at kvinnelege forfattarar nyttar fleire adjektiv enn mannlege kollegaer? Eller superlativ? Kva med bannord? Kven er «Den norske Hemingway»?

Jan H. Landro
Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Helene Uri har doktorgrad i språkvitskap og arbeidde i tolv år ved Universitetet i Oslo før ho sa opp for å skrive på heiltid.

Foto: Julie Pike / Gyldendal

LitteraturKultur

Djupdykk i den digitaliserte litteraturen

Er det rett at kvinnelege forfattarar nyttar fleire adjektiv enn mannlege kollegaer? Eller superlativ? Kva med bannord? Kven er «Den norske Hemingway»?

Jan H. Landro

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis