JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Innbyte mot bytelapp

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2360
20220429
2360
20220429

«Den som byter, skal ta siste luten», seier ordtaket. Ja, når me er den som byter noko (deler det opp eller ut), skal me lata dei andre velja fyrst og ta det som vert att. Det å dela urettvist eller beint fram snyta nokon vert stundom kalla å forfordela. Men nokre tolkar ordet motsett: Dei nyttar forfordela i tydinga ‘gjeva nokon for mykje’. Slik sett er misbyta eit tryggare ord («båe partane kjende seg misbytte»). Førefestet mis har ein tydeleg negativ svip, medan for kan tyda so mangt.

Somme ser helst at alt er det same støtt. Andre likar at det vert bytt på. Dei driv nok ikkje med namnebyte og sidebyte i utrengsmål, men dei byter bank og straumleverandør litt oftare enn andre.

I målet vårt har me to ord som ofte må trø til når me talar om endring, snunad og av- eller utveksling: byta og skifta. Dei byter på å ta dei tyngste taka.

Byta er eit lågtysk lånord som har vore med oss lenge. Det skal vera ihopsett av førefestet be og eit ord som er i ætt med ut og yta. Byta kan opphavleg ha tydt ‘gjeva ut’. I tillegg kjem substantiva byte og bytte, som strengt teke er same ordet. Sistnemnde er kome inn i nynorsk gjennom bokmål, frå tysk Beute (eig. ‘rov, hærfang som vart bytt mellom hærfolka’). Når me talar om noko som er røva, fanga eller teke med makt på andre måtar, anten bokstavleg eller biletleg, er det helst bytte me nyttar («vera eit lett bytte», «naturlege byttedyr»).

Å byta kan vera å ‘gjeva frå seg mot vederlag’, og det er likt til at mest alt kan bytast. Du kan byta plass med nokon, byta kjøt mot fisk, byta inn bilar og fotballspelarar (jf. innbytar) og byta bort kua og få fela igjen. Dei underjordiske byter jamvel til seg born (jf. byting). Mykje av bytehandelen mellom folk går rett og fint føre seg: Me held oss til avtalar om bytemiddel og byterett. Men unnatak finst. Å forbyta jakker er tolleg harmlaust; utbyting (el. utbytting) av arbeidarar er verre.

Det er elles mogleg å byta berre for ei lita stund, jamfør det gromme ordet bytelåna. Og når me nyttar byta i tydinga ‘endra, skifta til noko av liknande slag’, kan me byta utan at andre folk er direkte innblanda. Me kan «byta ut ei dør», «byta hand» og «vaska oss og byta om». Men å flytta bytesteinar (merkesteinar, deilder) er slett ikkje tilrådeleg.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

«Den som byter, skal ta siste luten», seier ordtaket. Ja, når me er den som byter noko (deler det opp eller ut), skal me lata dei andre velja fyrst og ta det som vert att. Det å dela urettvist eller beint fram snyta nokon vert stundom kalla å forfordela. Men nokre tolkar ordet motsett: Dei nyttar forfordela i tydinga ‘gjeva nokon for mykje’. Slik sett er misbyta eit tryggare ord («båe partane kjende seg misbytte»). Førefestet mis har ein tydeleg negativ svip, medan for kan tyda so mangt.

Somme ser helst at alt er det same støtt. Andre likar at det vert bytt på. Dei driv nok ikkje med namnebyte og sidebyte i utrengsmål, men dei byter bank og straumleverandør litt oftare enn andre.

I målet vårt har me to ord som ofte må trø til når me talar om endring, snunad og av- eller utveksling: byta og skifta. Dei byter på å ta dei tyngste taka.

Byta er eit lågtysk lånord som har vore med oss lenge. Det skal vera ihopsett av førefestet be og eit ord som er i ætt med ut og yta. Byta kan opphavleg ha tydt ‘gjeva ut’. I tillegg kjem substantiva byte og bytte, som strengt teke er same ordet. Sistnemnde er kome inn i nynorsk gjennom bokmål, frå tysk Beute (eig. ‘rov, hærfang som vart bytt mellom hærfolka’). Når me talar om noko som er røva, fanga eller teke med makt på andre måtar, anten bokstavleg eller biletleg, er det helst bytte me nyttar («vera eit lett bytte», «naturlege byttedyr»).

Å byta kan vera å ‘gjeva frå seg mot vederlag’, og det er likt til at mest alt kan bytast. Du kan byta plass med nokon, byta kjøt mot fisk, byta inn bilar og fotballspelarar (jf. innbytar) og byta bort kua og få fela igjen. Dei underjordiske byter jamvel til seg born (jf. byting). Mykje av bytehandelen mellom folk går rett og fint føre seg: Me held oss til avtalar om bytemiddel og byterett. Men unnatak finst. Å forbyta jakker er tolleg harmlaust; utbyting (el. utbytting) av arbeidarar er verre.

Det er elles mogleg å byta berre for ei lita stund, jamfør det gromme ordet bytelåna. Og når me nyttar byta i tydinga ‘endra, skifta til noko av liknande slag’, kan me byta utan at andre folk er direkte innblanda. Me kan «byta ut ei dør», «byta hand» og «vaska oss og byta om». Men å flytta bytesteinar (merkesteinar, deilder) er slett ikkje tilrådeleg.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

Ordskifte

Ny kurs med endra styrkeforhold?

«I konfliktar er styrke viktigare enn hensikter og narrativ.»

ErikKlepsvik
Ordskifte

Ny kurs med endra styrkeforhold?

«I konfliktar er styrke viktigare enn hensikter og narrativ.»

ErikKlepsvik
Andrew Jackson var president i USA frå 1829 til 1837.

Andrew Jackson var president i USA frå 1829 til 1837.

Foto via Wikimedia Commons

Ordskifte
Øyvind T. Gulliksen

Donald Trump og Andrew Jackson

Utruleg nok kan altså Trump, som no er dømd for kjeltringstrekar i stor skala, bli presidentkandidat for Det republikanske partiet.

Statsminister Jonas Gahr Støre på strategikonferansen til Arbeidarpartiet i november 2023.

Statsminister Jonas Gahr Støre på strategikonferansen til Arbeidarpartiet i november 2023.

Foto: Frederik Ringnes / NTB

Ordskifte
LarsKolbeinstveit

Svakt frå Agenda

At Ap gjer det dårleg, kan ha med heilt andre grunnar å gjere enn at folk vert meir opptekne av seg sjølve.

EssaySamfunn
Morten A. Strøksnes

iPad-bobla som brast

Samfunnet har nytta store ressursar på å digitalisere skolen. Grunnlaget var syltynt og har vore styrt av motetenking, gruppepress, framtidsangst og kommersielle interesser. No ser det ut til å snu.

Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Foto: Pelikanen forlag

BokMeldingar

Apokalyptisk

Madame Nielsen leverer litteratur av sjeldan kvalitet.

Oddmund Hagen
Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Madame Nielsen har ei fortid som forfattaren Claus Beck Nielsen.

Foto: Pelikanen forlag

BokMeldingar

Apokalyptisk

Madame Nielsen leverer litteratur av sjeldan kvalitet.

Oddmund Hagen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis