JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

I tjukt og tunt

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2362
20221202
2362
20221202

No ligg eg tunt an, for skrivemåten tunn er ikkje offisielt godkjend lenger. Nemnda som dreiv med tynningshogst i nynorsknorma for drygt ti år sidan, hadde som prinsipp at «lite brukte former går ut». Og jau då, tunn var og er lite nytta jamført tynn, men dei to formene har ikkje tevla på like vilkår. Sidan eg veit at medlemene i rettskrivingsnemnda ikkje er tunnhuda, vågar eg meg til å seia at grunngjevinga deira er tunn!

Tunn vart stuva bort i klammer i 1959, og forma har elles det lytet at ho skil seg frå bokmålsforma og lett vert oppfatta som vanskeleg og rar. Det kan henda at framtida til tunn hadde hange i ein tunn tråd same kva nemnda hadde gjort, men det får me aldri vita. I alle høve bed eg tunt om å få nytta tunn her, som ei slags minnemarkering ti år etter bortvisinga.

I svensk står tunn støtt. Islandsk, færøysk og nederlandsk held òg fast ved u-en, som truleg er den opphavlege vokalen i ordet. Av ulike grunnar er han endra til y eller i i nokre av dei germanske måla (t.d. dansk tynd, engelsk thin). Det må òg seiast at stoda er litt annleis i norsk tale enn i norsk skrift. Mange seier tynn, men me kan framleis høyra former som tunn, tonn og tønn. Av tunn kjem verbet tynna («det tynnest i rekkjene») og substantivet tunnvange eller tinning. Det skal vera samansett av tunn og vange (‘kinn’).

Til grunn for det heile ligg ei indoeuropeisk rot med tydinga ‘tøya, retta ut’. Det ser ut til at tunn fyrst tydde ‘utstrekt, uttøygd’. Sidan har ei rad nye tydingar kome til: ‘som har lite tverrmål, grann, veik, lite tett’. Om det tunne er gildt eller leitt, ymsar alt etter samanhengen. Ein reiskap med tunnslipt (kvass) egg er god å ha når ein skal tynna i skogen. Normene for lekamleg venleik seier at det er betre å vera tunn enn tjukk, men det gjeld ikkje håret, for det er gjævare å ha ein kraftig manke enn å vera tunn i toppen. Dei som prøver å leva opp til alle ideala, sit att med tunnslitne nervar.

Om me vil skildra tunnleik nærmare, kan me nytta samansette ord som flortunn, lauvtunn og syltunn eller gripa til ei samanlikning: tunn som ei flis, som ein strek, som ein tråd, som ei spøte. Eg vil elles minna om at ein ikkje bør gå tunnkledd i kulda, og at det er farleg å vera på tunn is. Ja ja, dette vart ei tunn suppe.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

No ligg eg tunt an, for skrivemåten tunn er ikkje offisielt godkjend lenger. Nemnda som dreiv med tynningshogst i nynorsknorma for drygt ti år sidan, hadde som prinsipp at «lite brukte former går ut». Og jau då, tunn var og er lite nytta jamført tynn, men dei to formene har ikkje tevla på like vilkår. Sidan eg veit at medlemene i rettskrivingsnemnda ikkje er tunnhuda, vågar eg meg til å seia at grunngjevinga deira er tunn!

Tunn vart stuva bort i klammer i 1959, og forma har elles det lytet at ho skil seg frå bokmålsforma og lett vert oppfatta som vanskeleg og rar. Det kan henda at framtida til tunn hadde hange i ein tunn tråd same kva nemnda hadde gjort, men det får me aldri vita. I alle høve bed eg tunt om å få nytta tunn her, som ei slags minnemarkering ti år etter bortvisinga.

I svensk står tunn støtt. Islandsk, færøysk og nederlandsk held òg fast ved u-en, som truleg er den opphavlege vokalen i ordet. Av ulike grunnar er han endra til y eller i i nokre av dei germanske måla (t.d. dansk tynd, engelsk thin). Det må òg seiast at stoda er litt annleis i norsk tale enn i norsk skrift. Mange seier tynn, men me kan framleis høyra former som tunn, tonn og tønn. Av tunn kjem verbet tynna («det tynnest i rekkjene») og substantivet tunnvange eller tinning. Det skal vera samansett av tunn og vange (‘kinn’).

Til grunn for det heile ligg ei indoeuropeisk rot med tydinga ‘tøya, retta ut’. Det ser ut til at tunn fyrst tydde ‘utstrekt, uttøygd’. Sidan har ei rad nye tydingar kome til: ‘som har lite tverrmål, grann, veik, lite tett’. Om det tunne er gildt eller leitt, ymsar alt etter samanhengen. Ein reiskap med tunnslipt (kvass) egg er god å ha når ein skal tynna i skogen. Normene for lekamleg venleik seier at det er betre å vera tunn enn tjukk, men det gjeld ikkje håret, for det er gjævare å ha ein kraftig manke enn å vera tunn i toppen. Dei som prøver å leva opp til alle ideala, sit att med tunnslitne nervar.

Om me vil skildra tunnleik nærmare, kan me nytta samansette ord som flortunn, lauvtunn og syltunn eller gripa til ei samanlikning: tunn som ei flis, som ein strek, som ein tråd, som ei spøte. Eg vil elles minna om at ein ikkje bør gå tunnkledd i kulda, og at det er farleg å vera på tunn is. Ja ja, dette vart ei tunn suppe.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Foto: Paul Kleiven / NTB

KunnskapFeature

Dauden i utmarka

Ei framtid utan konflikt mellom rovdyr og beitedyr er ikkje tenkjeleg.

Arve Nilsen
Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Foto: Paul Kleiven / NTB

KunnskapFeature

Dauden i utmarka

Ei framtid utan konflikt mellom rovdyr og beitedyr er ikkje tenkjeleg.

Arve Nilsen
Det norske damelandslaget etter å ha vunne sitt fyrste EM. F.v. trenar Leif-Erik Stabell, Torild Heskje, Gunn Tove Vist, Bodil Nyheim Øigarden, Liv Marit Grude, ikkje-spelande kaptein Anne-Lill Hellemann, Marianne Harding og Ann Karin Fuglestad.

Det norske damelandslaget etter å ha vunne sitt fyrste EM. F.v. trenar Leif-Erik Stabell, Torild Heskje, Gunn Tove Vist, Bodil Nyheim Øigarden, Liv Marit Grude, ikkje-spelande kaptein Anne-Lill Hellemann, Marianne Harding og Ann Karin Fuglestad.

Foto: Torild Heskje

Frå bridgeverdaKunnskap
Erlend Skjetne

EM-eufori

Det tyske Ensemble Polyharmonique.

Det tyske Ensemble Polyharmonique.

Foto frå nettsida til gruppa

MusikkMeldingar
Sjur Haga Bringeland

Lite skakande

Ungdomsverka til Heinichen og Telemann treng meir livfull musisering.

Jack Grealish iført dei minste leggbeskyttarane det er mogleg å oppdrive. 

Jack Grealish iført dei minste leggbeskyttarane det er mogleg å oppdrive. 

Foto: Darko Vojinovic / AP / NTB

SportFeature
Maren

Lukta av leggbeskyttarar

Leggen er klart ein utsett kroppsdel i fotball.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Foto: Sergei Poliakov / AP / NTB

Samfunn

Krig invaderer sommaren

Førre helg kunne hotell i Odesa melde «Fullt» for første gong sidan starten på fullskalakrigen.

Andrej Kurkov
Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Foto: Sergei Poliakov / AP / NTB

Samfunn

Krig invaderer sommaren

Førre helg kunne hotell i Odesa melde «Fullt» for første gong sidan starten på fullskalakrigen.

Andrej Kurkov

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis