JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

I det grøne

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2361
20230602
2361
20230602

Berre grønskollingar trur at golvet vert grønt om me vaskar det med grønsåpe. Å nytta grønsåpevatn på vokstrar kan hjelpa mot utøy, men vokstrane vert ikkje eviggrøne av det. Verbet grønvaska, laga etter mønster av kvitvaska, fortel oss at det likevel er mogleg å vaska noko grønt. Då er det tale om å løyna eller fjerna det miljøskadelege ved noko: «Dei grønvaskar politikken sin» (jf. «grøn energi», «det grøne skiftet»).

Mykje tyder på at grøn heng i hop med verbet gro. Grunntydinga til grøn var truleg ‘groande, spirande’, og det gjekk nok ikkje lange stunda før ordet vart nytta om leten på (unge) vokstrar. Her kan det òg nemnast at det i mange norske målføre har vore vanleg å nytta let om naturleg farge, medan farge fyrst og fremst har vore nytta om kunstig eller påsett let. Me kan òg nytta let og farge om kvarandre, slik eg nett gjorde. Då er grønlet og grønfarge det same.

Til liks med andre fargar kjem grøn i ulike nyansar, jamfør samansetjingar som blågrøn, eirgrøn, gulgrøn, knallgrøn, ljosgrøn, olivengrøn, signalgrøn, sjøgrøn og vårgrøn. Ordet gusjegrøn har ein litt lei klang, og somme tykkjer jamvel at sjølve fargen er lei. Å vera raudgrønblind kan òg vera leitt – og det hjelper ikkje å ha grøn stær attpå.

Ute i naturen kan me støyta på dyr som har grønt på seg (t.d. grønspetta), men ordlaget «i det grøne» viser framfor alt til gras, buskar, tre og andre vokstrar. Størsteparten av dei grønast (eller grønkar, grønkast, grønskar osb.) om våren. Det er gildt når skogen står grøn og ein kan liggja i grøne enger. Mange byar har grøne lunger der folk til dømes kan grilla grønsaker og få grønske på kleda, som er noko anna enn å gjera sine hoser grøne (‘gå på friarføter’, etter ein gamal tanke om at grøn er ein lukkefarge). Dei som har fått grønt ljos til å stella grøntområda, skal helst ha grøne fingrar.

Mange har røynt at graset alltid er grønare på den andre sida av gjerdet, og at det kan løna seg å lova gull og grøne skogar. Det er òg vanleg å ergra seg grøn eller verta grøn i andletet av misunning eller kvalme. Då er me ikkje illgrøne. Stundom er me bleike med eit skjær av grønt, og stundom er det med grønfargen biletleg meint, just som når me nyttar grøn i tydinga ‘umogen, urøynd’ om folk («vera for grøn til noko»).

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Berre grønskollingar trur at golvet vert grønt om me vaskar det med grønsåpe. Å nytta grønsåpevatn på vokstrar kan hjelpa mot utøy, men vokstrane vert ikkje eviggrøne av det. Verbet grønvaska, laga etter mønster av kvitvaska, fortel oss at det likevel er mogleg å vaska noko grønt. Då er det tale om å løyna eller fjerna det miljøskadelege ved noko: «Dei grønvaskar politikken sin» (jf. «grøn energi», «det grøne skiftet»).

Mykje tyder på at grøn heng i hop med verbet gro. Grunntydinga til grøn var truleg ‘groande, spirande’, og det gjekk nok ikkje lange stunda før ordet vart nytta om leten på (unge) vokstrar. Her kan det òg nemnast at det i mange norske målføre har vore vanleg å nytta let om naturleg farge, medan farge fyrst og fremst har vore nytta om kunstig eller påsett let. Me kan òg nytta let og farge om kvarandre, slik eg nett gjorde. Då er grønlet og grønfarge det same.

Til liks med andre fargar kjem grøn i ulike nyansar, jamfør samansetjingar som blågrøn, eirgrøn, gulgrøn, knallgrøn, ljosgrøn, olivengrøn, signalgrøn, sjøgrøn og vårgrøn. Ordet gusjegrøn har ein litt lei klang, og somme tykkjer jamvel at sjølve fargen er lei. Å vera raudgrønblind kan òg vera leitt – og det hjelper ikkje å ha grøn stær attpå.

Ute i naturen kan me støyta på dyr som har grønt på seg (t.d. grønspetta), men ordlaget «i det grøne» viser framfor alt til gras, buskar, tre og andre vokstrar. Størsteparten av dei grønast (eller grønkar, grønkast, grønskar osb.) om våren. Det er gildt når skogen står grøn og ein kan liggja i grøne enger. Mange byar har grøne lunger der folk til dømes kan grilla grønsaker og få grønske på kleda, som er noko anna enn å gjera sine hoser grøne (‘gå på friarføter’, etter ein gamal tanke om at grøn er ein lukkefarge). Dei som har fått grønt ljos til å stella grøntområda, skal helst ha grøne fingrar.

Mange har røynt at graset alltid er grønare på den andre sida av gjerdet, og at det kan løna seg å lova gull og grøne skogar. Det er òg vanleg å ergra seg grøn eller verta grøn i andletet av misunning eller kvalme. Då er me ikkje illgrøne. Stundom er me bleike med eit skjær av grønt, og stundom er det med grønfargen biletleg meint, just som når me nyttar grøn i tydinga ‘umogen, urøynd’ om folk («vera for grøn til noko»).

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

«Lodderáidaras / Melkeveien» (2022), detalj.

«Lodderáidaras / Melkeveien» (2022), detalj.

KunstMeldingar

Som ein trojansk hest

I utstillinga til Britta Marakatt-Labba, Sylkvasse sting, er dei fleste verka broderi, men her er ingen søte blomar. Sting for sting får me ei sirleg framstilling av blodig alvor. Museumsvaktene står for ei eiga absurd framsyning som dessverre ikkje er dagens performance.

Mona Louise Dysvik Mørk
«Lodderáidaras / Melkeveien» (2022), detalj.

«Lodderáidaras / Melkeveien» (2022), detalj.

KunstMeldingar

Som ein trojansk hest

I utstillinga til Britta Marakatt-Labba, Sylkvasse sting, er dei fleste verka broderi, men her er ingen søte blomar. Sting for sting får me ei sirleg framstilling av blodig alvor. Museumsvaktene står for ei eiga absurd framsyning som dessverre ikkje er dagens performance.

Mona Louise Dysvik Mørk
Feature
Svein Gjerdåker

Bønder i krigstid

UKRAINA: Ukraina har noko av den mest grøderike jorda i verda. Svartjorda deira er fascinerande. Denne djupe, humusfylte jorda som går milevis innover dei ukrainske steppene. Eg reiste til Ukraina for å møta bønder i dette enorme jordbrukslandet.

Teikning: May Linn Clement

KommentarSamfunn
Eivor Andersen Oftestad

Menneskeverdet er ikkje så sjølvsagt som vi trur

Sjølv om den sekulariserte versjonen av menneskeverdet framleis vert forstått som retten til liv og omsorg, er det noko som har vorte borte på vegen.

MusikkMeldingar
Sigbjørn Apeland

Den nakne stemma

The Eagle of my Heart er eit dristig prosjekt som landar trygt.

USA var landet der den globale auken i fedme tok til for alvor. Nord-Amerika utgjer i dag halve marknaden for vektreduksjonsmidla til Novo Nordisk.

USA var landet der den globale auken i fedme tok til for alvor. Nord-Amerika utgjer i dag halve marknaden for vektreduksjonsmidla til Novo Nordisk.

Foto: Mark Lennihan / AP / NTB

HelseSamfunn

Store pengar i tomme magar

Verda er villig til å betale mange milliardar for å misse matlysta.

Per Anders Todal
USA var landet der den globale auken i fedme tok til for alvor. Nord-Amerika utgjer i dag halve marknaden for vektreduksjonsmidla til Novo Nordisk.

USA var landet der den globale auken i fedme tok til for alvor. Nord-Amerika utgjer i dag halve marknaden for vektreduksjonsmidla til Novo Nordisk.

Foto: Mark Lennihan / AP / NTB

HelseSamfunn

Store pengar i tomme magar

Verda er villig til å betale mange milliardar for å misse matlysta.

Per Anders Todal

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis