JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Hornet på veggen

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2366
20230609
2366
20230609

«Når horna er av, er det seint å stanga», seier ordtaket. Den som er kollete (utan horn), kan plaga folk på anna vis. Det er fullt mogleg å skada nokon med eit skohorn, og det er leitt å stå rett attmed ein bil når føraren legg seg på hornet. Men horn tyder fyrst og fremst ‘utvokster på hovudet hjå dyr’. Slirehorn eller ekte horn finn me hjå drøvtyggjarar i oksefamilien. Dyr i hjortefamilien kan ha gevir. Nashornet og sjiraffen har særmerkte horn, og mange leddyr har følehorn.

Det eine av dei to gullhorna frå Gallehus på Jylland (truleg drikkehorn frå om lag år 400) hadde ei runeinnskrift på urnordisk: ek HlewagastiR HoltijaR horna tawido. Tolkingane ymsar. Ei av dei går slik: ‘Eg, Legjest, son av Holte, laga hornet.’ Som me ser, har horn halde seg godt. Me skriv det framleis med r, men i målføra finn me former som honn, hodn, hønn, hødn og hoinn.

Eit vanleg ord for ‘vinkelparti, spiss’ kjem av horn: hyrne (dansk form hjørne, svensk hörn). Engelsk corner (‘hyrne; krok; sving’) kjem av latin cornu (‘horn’). Horn er i ætt med ei rad «harde» ord, til dømes kranium og keratin. Hjernen er mjukare, men hjerne er avleitt av eit ord for ‘skalle’ og høyrer òg til her.

Det er særleg hanndyra, medrekna fanden, som er kjende for å ha horn. Me har til dømes ordlag som «ta oksen med horna» (i ulike variantar). Men kyr og andre hodyr kan òg ha horn. Det eldste av skilta som varslar fare for husdyr i vegbana, viser ei ku som har horn med knoppar på. Ordlaget «ha eit horn i sida til» vart fyrst nytta om okse eller ku som stanga, men er no mest nytta i overført tyding om å ha varig uvilje mot nokon.

Å renna eller stanga horna av seg (tysk sich die Hörner ablaufen, latin deponere cornua) er å verta mognare og meir omtenkt. Men brått kan ein verta hornete likevel: Det engelske adjektivet horny (eig. ‘hornete’) vert ofte nytta i tydinga ‘kåt’. Truleg vart det fyrst nytta om seksuelt opphissa menn, men med tida er det vorte eit ord som kan nyttast om alle.

Me har ei rad ord som viser til saker som er laga av horn eller liknar horn: posthorn, ostehorn, hornbriller, horninstrument og hornhinne (nylatin cornea). Horn ter seg òg i stadnamn, som Romsdalshornet og Afrikas horn. Aviser kan i biletleg meining vera tutarhorn (for tankar, meiningar).

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

«Når horna er av, er det seint å stanga», seier ordtaket. Den som er kollete (utan horn), kan plaga folk på anna vis. Det er fullt mogleg å skada nokon med eit skohorn, og det er leitt å stå rett attmed ein bil når føraren legg seg på hornet. Men horn tyder fyrst og fremst ‘utvokster på hovudet hjå dyr’. Slirehorn eller ekte horn finn me hjå drøvtyggjarar i oksefamilien. Dyr i hjortefamilien kan ha gevir. Nashornet og sjiraffen har særmerkte horn, og mange leddyr har følehorn.

Det eine av dei to gullhorna frå Gallehus på Jylland (truleg drikkehorn frå om lag år 400) hadde ei runeinnskrift på urnordisk: ek HlewagastiR HoltijaR horna tawido. Tolkingane ymsar. Ei av dei går slik: ‘Eg, Legjest, son av Holte, laga hornet.’ Som me ser, har horn halde seg godt. Me skriv det framleis med r, men i målføra finn me former som honn, hodn, hønn, hødn og hoinn.

Eit vanleg ord for ‘vinkelparti, spiss’ kjem av horn: hyrne (dansk form hjørne, svensk hörn). Engelsk corner (‘hyrne; krok; sving’) kjem av latin cornu (‘horn’). Horn er i ætt med ei rad «harde» ord, til dømes kranium og keratin. Hjernen er mjukare, men hjerne er avleitt av eit ord for ‘skalle’ og høyrer òg til her.

Det er særleg hanndyra, medrekna fanden, som er kjende for å ha horn. Me har til dømes ordlag som «ta oksen med horna» (i ulike variantar). Men kyr og andre hodyr kan òg ha horn. Det eldste av skilta som varslar fare for husdyr i vegbana, viser ei ku som har horn med knoppar på. Ordlaget «ha eit horn i sida til» vart fyrst nytta om okse eller ku som stanga, men er no mest nytta i overført tyding om å ha varig uvilje mot nokon.

Å renna eller stanga horna av seg (tysk sich die Hörner ablaufen, latin deponere cornua) er å verta mognare og meir omtenkt. Men brått kan ein verta hornete likevel: Det engelske adjektivet horny (eig. ‘hornete’) vert ofte nytta i tydinga ‘kåt’. Truleg vart det fyrst nytta om seksuelt opphissa menn, men med tida er det vorte eit ord som kan nyttast om alle.

Me har ei rad ord som viser til saker som er laga av horn eller liknar horn: posthorn, ostehorn, hornbriller, horninstrument og hornhinne (nylatin cornea). Horn ter seg òg i stadnamn, som Romsdalshornet og Afrikas horn. Aviser kan i biletleg meining vera tutarhorn (for tankar, meiningar).

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

Andrev Walden er journalist og illustratør. Debutromanen frå i fjor kom på norsk i vår.

Andrev Walden er journalist og illustratør. Debutromanen frå i fjor kom på norsk i vår.

Foto: Jessica Gow / TT / NTB

LitteraturKultur

Livet med ein flaum av stefedrar

I mange år tenkte Andrev Walden at han skulle skrive om oppveksten sin, men han visste ikkje korleis. Då han omsider fann den rette tonen, blei romandebuten ein internasjonal suksess.

Jan H. Landro
Andrev Walden er journalist og illustratør. Debutromanen frå i fjor kom på norsk i vår.

Andrev Walden er journalist og illustratør. Debutromanen frå i fjor kom på norsk i vår.

Foto: Jessica Gow / TT / NTB

LitteraturKultur

Livet med ein flaum av stefedrar

I mange år tenkte Andrev Walden at han skulle skrive om oppveksten sin, men han visste ikkje korleis. Då han omsider fann den rette tonen, blei romandebuten ein internasjonal suksess.

Jan H. Landro
NTNU, Noregs teknisk-naturvitskaplege universitet, med hovudsete i Trondheim, er det største universitetet i Noreg, med campusar i Gjøvik og Ålesund.

NTNU, Noregs teknisk-naturvitskaplege universitet, med hovudsete i Trondheim, er det største universitetet i Noreg, med campusar i Gjøvik og Ålesund.

Foto: Gorm Kallestad / NTB

Samfunn
Sofie May Rånes

– Universiteta treng ei realitetsorientering

Me bør ikkje ha studietilbod som ingen etterspør, meiner Ola Borten Moe.

Feature
Svein Gjerdåker

Bønder i krigstid

UKRAINA: Ukraina har noko av den mest grøderike jorda i verda. Svartjorda deira er fascinerande. Denne djupe, humusfylte jorda som går milevis innover dei ukrainske steppene. Eg reiste til Ukraina for å møta bønder i dette enorme jordbrukslandet.

Teikning: May Linn Clement

KommentarSamfunn
Eivor Andersen Oftestad

Menneskeverdet er ikkje så sjølvsagt som vi trur

Sjølv om den sekulariserte versjonen av menneskeverdet framleis vert forstått som retten til liv og omsorg, er det noko som har vorte borte på vegen.

«Lodderáidaras / Melkeveien» (2022), detalj.

«Lodderáidaras / Melkeveien» (2022), detalj.

KunstMeldingar

Som ein trojansk hest

I utstillinga til Britta Marakatt-Labba, Sylkvasse sting, er dei fleste verka broderi, men her er ingen søte blomar. Sting for sting får me ei sirleg framstilling av blodig alvor. Museumsvaktene står for ei eiga absurd framsyning som dessverre ikkje er dagens performance.

Mona Louise Dysvik Mørk
«Lodderáidaras / Melkeveien» (2022), detalj.

«Lodderáidaras / Melkeveien» (2022), detalj.

KunstMeldingar

Som ein trojansk hest

I utstillinga til Britta Marakatt-Labba, Sylkvasse sting, er dei fleste verka broderi, men her er ingen søte blomar. Sting for sting får me ei sirleg framstilling av blodig alvor. Museumsvaktene står for ei eiga absurd framsyning som dessverre ikkje er dagens performance.

Mona Louise Dysvik Mørk

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis