JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Førande på feltet

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2369
20230512
2369
20230512

Den som skal gjeva ei stutt innføring i føra, må kunna skilja mellom bokstavleg og overført tyding. For me kan vel føra nokon bak ljoset, ha høg sigarføring og føra argument i marka utan å vera i nærleiken av handfaste ljos, sigarar og marker? Ja, me berre seier det slik, utan provføring. Å krangla om dette fører ingen stad.

Arveordet føra heng i hop med fara og har grunntydinga ‘få til å fara’. Nærskylde ord er adjektivet før (‘framkjømd, farande; skikka, i stand til; sterk, sprek’) og inkjekjønnsordet føre (‘høve til å koma fram; tilstand på eit vegdekke eller på jordyta; huglag; reiskap’). Det er ei overdriving å seia at desse orda tilfører føra ein ny dimensjon, men dei er i alle fall hardføre. Hankjønnsordet førar hamna i eit uføre på grunn av der Führer. Ord som førarhund, førarkort og bilførar oppfører seg fint og fører slett ikkje skam over ordfamilien.

Å ‘få til å fara’ kan vera so mangt, til dømes å styra, driva, skyssa og flytta: «Båten fører folk og gods.» «Eg fører varer ut av landet.» «Dei krigførande partane møttest i dag.» «Før oss ikkje ut i freisting.» Det er òg temmeleg gamalt å nytta føra om det å leia i ei viss retning: «Vegen fører til sjøen.» «Det fører ikkje til noko godt.» Nokre måtar å bruka føra på kan sporast attende til dansk og (låg)tysk, til dømes føra i tydinga ‘leva’(«for eit liv dei fører!») og ordet forføra (eig. ‘føra vill’).

Det å ordleggja seg er òg ei form for førsle, jamfør ord som målføre, målføring og målfør (‘i stand til, god til å tala’, jf. talefør). Me kan føra (fram) klager, føra ordet og føra samtalar med nokon.

Men me skal ikkje føra alt ut mellom folk: «Bakstersnakk og båtesnakk skal ingen mann føra» (Norsk Ordbog). Aasen tyder det ut slik: «Man skal ikke fortælle hvad Folk have sagt i Bagerhuset eller i Fiskerbåden, da de på sådanne Steder tale meget frit.»

Ofte kan me velja mellom eit laust samansett føra-verb og ei fast samansetjing: føra fram, føra inn, føra med seg eller framføra, innføra og medføra. Stundom skil dei seg frå kvarandre i tyding og stil. Somme meiner til dømes at det å føra nokon bort frå ein stad er noko anna enn å bortføra dei. No er det mykje føring som ikkje er nemnd her, til dømes marknadsføring og bokføring. Me får ta resten via tankeoverføring.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Den som skal gjeva ei stutt innføring i føra, må kunna skilja mellom bokstavleg og overført tyding. For me kan vel føra nokon bak ljoset, ha høg sigarføring og føra argument i marka utan å vera i nærleiken av handfaste ljos, sigarar og marker? Ja, me berre seier det slik, utan provføring. Å krangla om dette fører ingen stad.

Arveordet føra heng i hop med fara og har grunntydinga ‘få til å fara’. Nærskylde ord er adjektivet før (‘framkjømd, farande; skikka, i stand til; sterk, sprek’) og inkjekjønnsordet føre (‘høve til å koma fram; tilstand på eit vegdekke eller på jordyta; huglag; reiskap’). Det er ei overdriving å seia at desse orda tilfører føra ein ny dimensjon, men dei er i alle fall hardføre. Hankjønnsordet førar hamna i eit uføre på grunn av der Führer. Ord som førarhund, førarkort og bilførar oppfører seg fint og fører slett ikkje skam over ordfamilien.

Å ‘få til å fara’ kan vera so mangt, til dømes å styra, driva, skyssa og flytta: «Båten fører folk og gods.» «Eg fører varer ut av landet.» «Dei krigførande partane møttest i dag.» «Før oss ikkje ut i freisting.» Det er òg temmeleg gamalt å nytta føra om det å leia i ei viss retning: «Vegen fører til sjøen.» «Det fører ikkje til noko godt.» Nokre måtar å bruka føra på kan sporast attende til dansk og (låg)tysk, til dømes føra i tydinga ‘leva’(«for eit liv dei fører!») og ordet forføra (eig. ‘føra vill’).

Det å ordleggja seg er òg ei form for førsle, jamfør ord som målføre, målføring og målfør (‘i stand til, god til å tala’, jf. talefør). Me kan føra (fram) klager, føra ordet og føra samtalar med nokon.

Men me skal ikkje føra alt ut mellom folk: «Bakstersnakk og båtesnakk skal ingen mann føra» (Norsk Ordbog). Aasen tyder det ut slik: «Man skal ikke fortælle hvad Folk have sagt i Bagerhuset eller i Fiskerbåden, da de på sådanne Steder tale meget frit.»

Ofte kan me velja mellom eit laust samansett føra-verb og ei fast samansetjing: føra fram, føra inn, føra med seg eller framføra, innføra og medføra. Stundom skil dei seg frå kvarandre i tyding og stil. Somme meiner til dømes at det å føra nokon bort frå ein stad er noko anna enn å bortføra dei. No er det mykje føring som ikkje er nemnd her, til dømes marknadsføring og bokføring. Me får ta resten via tankeoverføring.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Foto: Terje Pedersen / NTB

Samfunn

Politiske signalfeil

Det er mange grunnar til at toget ikkje går når det skal i Noreg. Her er nokre av dei.

Per Anders Todal
Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Biletet syner Blixtunnelen på Follobanen rett før opninga i desember 2022. Nokre dagar etter vart tunnelen stengd på grunn av varmgang i kablane. Opprettinga skal vare til desember i år.

Foto: Terje Pedersen / NTB

Samfunn

Politiske signalfeil

Det er mange grunnar til at toget ikkje går når det skal i Noreg. Her er nokre av dei.

Per Anders Todal
Eit minnesmerket over slaget om Gallipoli i (1915–1916), synleg for alle som kryssar Dardanellane mellom europeiske Kilitbahir og asiatiske Canakkele.

Eit minnesmerket over slaget om Gallipoli i (1915–1916), synleg for alle som kryssar Dardanellane mellom europeiske Kilitbahir og asiatiske Canakkele.

Foto: Jorge Láscar / Wikipedia Commons

ReportasjeFeature
Ida Lødemel Tvedt

Grushaughoroskopet

TROJA: I ruinane av den halvmytologiske trojanarkrigen kan ein, om ein tolererer litt pompøsitet og fiasko, freiste lese si eiga krigerske tid i lys av ei gammal.

Mohammed Naseem fotografert av Anders Hammer i 2009. Naseem ville då gå til sak og krevje erstatning frå Noreg. Han blei drepen under uklåre omstende året etter.

Mohammed Naseem fotografert av Anders Hammer i 2009. Naseem ville då gå til sak og krevje erstatning frå Noreg. Han blei drepen under uklåre omstende året etter.

Foto: Anders Hammer

ForsvarSamfunn
Morten A. Strøksnes

Lygekorset med sverd og eikelauv?

Eirik Kristoffersen fekk Krigskorset med sverd for leiinga av spesial­operasjonar i Afghanistan. I den viktigaste skulle ein sentral Taliban-leiar ha blitt arrestert. Så begynte historia å smuldre opp.

Italias blåblåe statsminister Giorgia Meloni takkar folket sitt for tilliten etter at resultatet i EU-parlamentsvalet blei kjent 10. juni 2024.

Italias blåblåe statsminister Giorgia Meloni takkar folket sitt for tilliten etter at resultatet i EU-parlamentsvalet blei kjent 10. juni 2024.

Foto: Alberto Lingria / Reuters / NTB

KommentarSamfunn
Torbjørn L. Knutsen

Dei lyseblå var dei verkelege vinnarane

Det er lite truleg at partia på ytre høgre fløy kan veksle framgangen i EU-parlamentsvalet inn i makt og politisk innverknad.

KommentarSamfunn

Sjølvmord av frykt for dauden

Macron-strategien for nyval fremjar det han vil unngå.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen
KommentarSamfunn

Sjølvmord av frykt for dauden

Macron-strategien for nyval fremjar det han vil unngå.

Bjørn Kvalsvik Nicolaysen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis