JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Der jolestjerna er

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2368
20221223
2368
20221223

«Ein ser ingen stjerner der sola er», seier eit gamalt ordtak. Det er freistande å leggja til at ein i dag ikkje ser so mange stjerner når sola har gått ned heller, fordi me auser ut so mykje kunstig ljos.

Men om ein kjem seg bort frå tettbygde strok og står ute ein stjerneklår kveld, ser ein stjernehæren og minnest den kjende verslina til Henrik Wergeland: «Klag ikke under Stjernerne over Mangel paa lyse Punkter i dit Liv.»

Sola er ei stjerne, men når me høyrer ordet stjerne (norr. stjarna), tenkjer me ikkje på ei ovstor kule. Me tenkjer på ein fjern himmellekam som er synleg som ein lysande prikk. Mange av oss uttalar ordet slik det er skrive, med tydeleg t. Men det er uttalen med sj-ljod (jf. svensk stjärna) som er ljodrett (d.e. i samsvar med vanlege ljodendringar). Det er nok framleis liv i norske talemålsformer som sjærne, sjenne, sjødna og sjydna, men t-en snik seg ofte inn.

Slektstreet til stjerne er stjernespekka. Her finn me til dømes tysk Stern, engelsk star, gresk aster (jf. astronomi, astrologi, asterisk mfl.) og latin stella (jf. konstellasjon, interstellar). Det er elles vorte vanleg å nytta dei greske namna på himmellekamane. Me har planet, som kjem frå gresk planetes (asteres) (‘vandrande (stjerner)’), og komet, frå gresk (aster) kometes (‘(stjerne) med hår’). Kva med å blåsa stjernestøvet av orda vandrestjerne og halestjerne?

Mange av orda og vendingane med stjerne er lette å skjøna. Ei leiestjerne (eig. ‘vegstjerne’) er noko som tener til rettleiing eller rettesnor. Om me tek i av all kraft eller får eit slag mot hovudet, kan det flimra for augo («sjå stjerner»). Det er mykje som skil sjøstjerner, skogstjerner, adventsstjerner og stjerneskrujarn, men det er noko med forma deira som bind dei i hop. Sidan mange har meint at det er eit samband mellom stjernene og lagnaden, har me ordlag som «vera fødd under ei lukkeleg stjerne» og «det står skrive i stjernene» (jf. òg stjernetyding, stjerneteikn).

Nokre drøymer om å eta på eit «femstjerners» hotell, andre vil verta filmstjerne, rockestjerne, langrennsstjerne eller eit litterært stjerneskot. Å bruka stjerne på desse måtane er temmeleg nytt. Nokre tykkjer at stjernene får for mykje merksemd, og vonar at heile stjernedyrkinga snart går på ein stjernesmell.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.

E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

«Ein ser ingen stjerner der sola er», seier eit gamalt ordtak. Det er freistande å leggja til at ein i dag ikkje ser so mange stjerner når sola har gått ned heller, fordi me auser ut so mykje kunstig ljos.

Men om ein kjem seg bort frå tettbygde strok og står ute ein stjerneklår kveld, ser ein stjernehæren og minnest den kjende verslina til Henrik Wergeland: «Klag ikke under Stjernerne over Mangel paa lyse Punkter i dit Liv.»

Sola er ei stjerne, men når me høyrer ordet stjerne (norr. stjarna), tenkjer me ikkje på ei ovstor kule. Me tenkjer på ein fjern himmellekam som er synleg som ein lysande prikk. Mange av oss uttalar ordet slik det er skrive, med tydeleg t. Men det er uttalen med sj-ljod (jf. svensk stjärna) som er ljodrett (d.e. i samsvar med vanlege ljodendringar). Det er nok framleis liv i norske talemålsformer som sjærne, sjenne, sjødna og sjydna, men t-en snik seg ofte inn.

Slektstreet til stjerne er stjernespekka. Her finn me til dømes tysk Stern, engelsk star, gresk aster (jf. astronomi, astrologi, asterisk mfl.) og latin stella (jf. konstellasjon, interstellar). Det er elles vorte vanleg å nytta dei greske namna på himmellekamane. Me har planet, som kjem frå gresk planetes (asteres) (‘vandrande (stjerner)’), og komet, frå gresk (aster) kometes (‘(stjerne) med hår’). Kva med å blåsa stjernestøvet av orda vandrestjerne og halestjerne?

Mange av orda og vendingane med stjerne er lette å skjøna. Ei leiestjerne (eig. ‘vegstjerne’) er noko som tener til rettleiing eller rettesnor. Om me tek i av all kraft eller får eit slag mot hovudet, kan det flimra for augo («sjå stjerner»). Det er mykje som skil sjøstjerner, skogstjerner, adventsstjerner og stjerneskrujarn, men det er noko med forma deira som bind dei i hop. Sidan mange har meint at det er eit samband mellom stjernene og lagnaden, har me ordlag som «vera fødd under ei lukkeleg stjerne» og «det står skrive i stjernene» (jf. òg stjernetyding, stjerneteikn).

Nokre drøymer om å eta på eit «femstjerners» hotell, andre vil verta filmstjerne, rockestjerne, langrennsstjerne eller eit litterært stjerneskot. Å bruka stjerne på desse måtane er temmeleg nytt. Nokre tykkjer at stjernene får for mykje merksemd, og vonar at heile stjernedyrkinga snart går på ein stjernesmell.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.

E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Fleire artiklar

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Foto: Paul Kleiven / NTB

KunnskapFeature

Dauden i utmarka

Ei framtid utan konflikt mellom rovdyr og beitedyr er ikkje tenkjeleg.

Arve Nilsen
Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Natur er ikkje berre idyll. Kvart år blir over 100.000 lam og sau borte på beite, dei fleste døyr av sjukdom eller ulukker.

Foto: Paul Kleiven / NTB

KunnskapFeature

Dauden i utmarka

Ei framtid utan konflikt mellom rovdyr og beitedyr er ikkje tenkjeleg.

Arve Nilsen
Det norske damelandslaget etter å ha vunne sitt fyrste EM. F.v. trenar Leif-Erik Stabell, Torild Heskje, Gunn Tove Vist, Bodil Nyheim Øigarden, Liv Marit Grude, ikkje-spelande kaptein Anne-Lill Hellemann, Marianne Harding og Ann Karin Fuglestad.

Det norske damelandslaget etter å ha vunne sitt fyrste EM. F.v. trenar Leif-Erik Stabell, Torild Heskje, Gunn Tove Vist, Bodil Nyheim Øigarden, Liv Marit Grude, ikkje-spelande kaptein Anne-Lill Hellemann, Marianne Harding og Ann Karin Fuglestad.

Foto: Torild Heskje

Frå bridgeverdaKunnskap
Erlend Skjetne

EM-eufori

Det tyske Ensemble Polyharmonique.

Det tyske Ensemble Polyharmonique.

Foto frå nettsida til gruppa

MusikkMeldingar
Sjur Haga Bringeland

Lite skakande

Ungdomsverka til Heinichen og Telemann treng meir livfull musisering.

Jack Grealish iført dei minste leggbeskyttarane det er mogleg å oppdrive. 

Jack Grealish iført dei minste leggbeskyttarane det er mogleg å oppdrive. 

Foto: Darko Vojinovic / AP / NTB

SportFeature
Maren

Lukta av leggbeskyttarar

Leggen er klart ein utsett kroppsdel i fotball.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Foto: Sergei Poliakov / AP / NTB

Samfunn

Krig invaderer sommaren

Førre helg kunne hotell i Odesa melde «Fullt» for første gong sidan starten på fullskalakrigen.

Andrej Kurkov
Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Det er berre to ferieområde ved Svartehavet som er tilgjengelege for ukrainarar i det frie Ukraina: Mykolaiv og Odesa fylke. Her frå Svartehavet i 2020.

Foto: Sergei Poliakov / AP / NTB

Samfunn

Krig invaderer sommaren

Førre helg kunne hotell i Odesa melde «Fullt» for første gong sidan starten på fullskalakrigen.

Andrej Kurkov

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis