JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Breibeint i breibygdene

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2375
20230908
2375
20230908

Målet vårt er radt ikkje breiddfullt av samansetjingar med brei, og me kan heller ikkje seia at brei-orda er breiale. Men utvalet er breitt. Eit menneske kan til dømes vera breiaksla, breihendt, breinasa og breivakse. Gunnlaug Ormstunge (og andre sagakarar) er skildra som «midjesmal og herdebrei». Korleis fisken breiflabb eller breikjeft ser ut, skjønar me av namnet. Og breifot og breilabb er nemningar for bjørn.

Det er ikkje naudsynt å greia ut i det vide og det breie om alle orda som har større utbreiing enn brei. Hovudsaka er at brei står breibeint og sterkt på våre breiddegrader. Det er uvisst kva for indoeuropeisk rot som ligg til grunn. Nokre har gissa at brei heng i hop med bera. I alle høve er ordet mykje utbreidd i germansk (t.d. svensk og dansk bred, engelsk broad og tysk breit).

Av brei kjem verbet breia og substantiva breidd og breisle (som i overbreisle ‘dekke; teppe, dyne’). Me veit ikkje om bre (‘masse av is og snø’) høyrer til her. Derimot veit me at lånordet bebreida er noko anna. Sistelekken der er verbet bregda, som på norrønt hadde tydingar som ‘føra snøgt; gjera annleis; bryta; lasta’. Men me har ei vending med brei som vert nytta om skarp kritikk: «fyra av (e.l.) ei breiside mot nokon». Det viste opphavleg til (skotsalve frå) kanonar som skyt frå same skipssida.

Det breie er «udstrakt til Siderne; ogsaa udgjørende et vist Maal i Bredden» (Aasen i Norsk Ordbog). Breibygdene er vidstrekte. Vegen gjennom breibygda kan vera so og so brei, og om eg går bortetter vegen med ein person på kvar side, går me tre i breidda. I staden for «ved sida av» kan me seia «i breidd med» eller breiddmed (jf. svensk bredvid). Dessutan kan me kjøpa tre breidder gardinstoff, snubla ved elvebreidda og vera ei hårsbreidd frå den visse dauden.

Når me talar om noko som femner mykje eller mange, har brei-orda lett for å breia (om) seg. Me satsar på breiddeidrett og prøver å nå ut til eit breitt publikum eller dei breie laga av folket. Det gjeld å ta vare på breidda! Mange nyttar ordlaga «brei dialekt» og «tala breitt» om «målføremerkt mål» (Norsk Ordbok). Ein treng ikkje vera breikjefta for å tala soleis. Og ein kan breia seg utan å vera brei over ryggen. Til dømes kan ein sitja breitt, som det heitte på norrønt: sitja skrevande.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Målet vårt er radt ikkje breiddfullt av samansetjingar med brei, og me kan heller ikkje seia at brei-orda er breiale. Men utvalet er breitt. Eit menneske kan til dømes vera breiaksla, breihendt, breinasa og breivakse. Gunnlaug Ormstunge (og andre sagakarar) er skildra som «midjesmal og herdebrei». Korleis fisken breiflabb eller breikjeft ser ut, skjønar me av namnet. Og breifot og breilabb er nemningar for bjørn.

Det er ikkje naudsynt å greia ut i det vide og det breie om alle orda som har større utbreiing enn brei. Hovudsaka er at brei står breibeint og sterkt på våre breiddegrader. Det er uvisst kva for indoeuropeisk rot som ligg til grunn. Nokre har gissa at brei heng i hop med bera. I alle høve er ordet mykje utbreidd i germansk (t.d. svensk og dansk bred, engelsk broad og tysk breit).

Av brei kjem verbet breia og substantiva breidd og breisle (som i overbreisle ‘dekke; teppe, dyne’). Me veit ikkje om bre (‘masse av is og snø’) høyrer til her. Derimot veit me at lånordet bebreida er noko anna. Sistelekken der er verbet bregda, som på norrønt hadde tydingar som ‘føra snøgt; gjera annleis; bryta; lasta’. Men me har ei vending med brei som vert nytta om skarp kritikk: «fyra av (e.l.) ei breiside mot nokon». Det viste opphavleg til (skotsalve frå) kanonar som skyt frå same skipssida.

Det breie er «udstrakt til Siderne; ogsaa udgjørende et vist Maal i Bredden» (Aasen i Norsk Ordbog). Breibygdene er vidstrekte. Vegen gjennom breibygda kan vera so og so brei, og om eg går bortetter vegen med ein person på kvar side, går me tre i breidda. I staden for «ved sida av» kan me seia «i breidd med» eller breiddmed (jf. svensk bredvid). Dessutan kan me kjøpa tre breidder gardinstoff, snubla ved elvebreidda og vera ei hårsbreidd frå den visse dauden.

Når me talar om noko som femner mykje eller mange, har brei-orda lett for å breia (om) seg. Me satsar på breiddeidrett og prøver å nå ut til eit breitt publikum eller dei breie laga av folket. Det gjeld å ta vare på breidda! Mange nyttar ordlaga «brei dialekt» og «tala breitt» om «målføremerkt mål» (Norsk Ordbok). Ein treng ikkje vera breikjefta for å tala soleis. Og ein kan breia seg utan å vera brei over ryggen. Til dømes kan ein sitja breitt, som det heitte på norrønt: sitja skrevande.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Foto: Brian Snyder / Reuters / NTB

Ordskifte

Framleis ikkje overtydande

I eit historisk lys er det meir treffande å seie at Trump og MAGA-rørsla sitt særkjenne, ideologisk sett, er at dei står for grunnlova og dei verdiane som er nedfelte der.

ØivindØstberg
Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Ein tilhengar av Donald Trump med MAGA-ostehovudhatt.

Foto: Brian Snyder / Reuters / NTB

Ordskifte

Framleis ikkje overtydande

I eit historisk lys er det meir treffande å seie at Trump og MAGA-rørsla sitt særkjenne, ideologisk sett, er at dei står for grunnlova og dei verdiane som er nedfelte der.

ØivindØstberg
Cannabiskafé i Los Angeles.

Cannabiskafé i Los Angeles.

Foto: Richard Cogel / Reuters / NTB

Ordskifte
BjørnRøse

Hvor skal man sette grensene?

Gode forsetter og kunnskapsmangel er en farlig kombinasjon.

Frå innspelinga av Mor i Nidarosdomen.

Frå innspelinga av Mor i Nidarosdomen.

Foto: Morten Lindberg

MusikkMeldingar
Sjur Haga Bringeland

Vekselverknad

Nidaros Domkor skaper einskap mellom fortid og notid.

Situasjonen på Gaza no gjev grunn til å seie opp samarbeidsavtalar med israelske universitet, meiner folkerettsprofessor Terje Einarsen. Bilete frå Khan Younis sør på Gaza.

Situasjonen på Gaza no gjev grunn til å seie opp samarbeidsavtalar med israelske universitet, meiner folkerettsprofessor Terje Einarsen. Bilete frå Khan Younis sør på Gaza.

Foto: Mohammed Salem / REUTERS

Samfunn
Eva Aalberg Undheim

Forsvarar universitetsboikott

Folkerettsprofessor Terje Einarsen meiner samarbeid med israelske universitet, er med på å legitimere ulovleg okkupasjon, folkemord og brotsverk mot menneske.

Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Foto: Anna-Julia Granberg / Blunderbuss

BokMeldingar

For å seie det mildt

Allereie dei gamle grekarane visste om sambandet mellom framskritt og feilsteg.

Ingvild Bræin
Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Ida Fjeldbraaten arbeider som tekstforfattar og driv miniforlaget Teori & praksis.

Foto: Anna-Julia Granberg / Blunderbuss

BokMeldingar

For å seie det mildt

Allereie dei gamle grekarane visste om sambandet mellom framskritt og feilsteg.

Ingvild Bræin

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis