JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Berg og bægjegrindar

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2360
20240216
2360
20240216

Folk som misser interessa for ei tekst når dei støyter på ord dei ikkje skjønar, gjer lurt i å styra unna Olav Nygard. Han utvida ordtilfanget sitt jamt, fyrst og fremst gjennom å lesa og granska ordbøker. Ei av hovudkjeldene hans var Norsk Ordbok (1914) av Steinar Schjøtt. Når han fann eit ord som hadde nett den tydinga eller klangen han var ute etter, nytta han det, jamvel om ordet var lite kjent elles.

Nokre av oss stortrivst med språkleg detektivarbeid. Me har ikkje noko imot å slå opp i ordbøker midt i diktlesinga eller kika på ordlista som står bakarst i mange av utgåvene med Nygard-dikt. Nei, ordtilfanget er halve moroa! Å arbeida seg gjennom tekster med uvanlege ord er å «gå ein topptur i språket», som Arild Bye skriv i ein artikkel om Kristofer Uppdal (Språknytt 3/2011).

Kva er so eit «vanskeleg» ord? Det ymsar frå lesar til lesar, men me har gjerne ei aning om kva for ord som er ålment kjende og ikkje. I Nygard-ordlistene finn me ord som fyndels (‘initiativrik’), glòn (‘lysning’), rygd (‘redsle, gru’), timd (‘augnesyn, øygning av noko fjernt’) og traamøle (‘misstemning, dårleg lune, trass’). Her skal me sjå nøgnare på to andre ord: møne og bægje.

Møne er då grei skuring, kan me tenkja. Men sjå her: «Aa ungdoms himel! Solvarmt, solvarmt spralar / det mønelangs av bringeeld som brann» (frå «Til son min»). Og i «No kvil deg» står det at «her sildrar fram or heimsens merg og møne / ei heilag saft». Læt det ikkje litt vel underleg at safta sildrar fram frå mønet? Eller at bringeelden er oppå mønet?

Det er ikkje inkjekjønnsordet møne (‘takrygg’) Nygard har nytta her, men ein nær slektning: hokjønnsordet møne, som tyder ‘ryggmerg’. Jorda «rengjer/ si graaberg-møne ut», står det i «Til ein ven paa Italiaferd». Båe møne-orda er runne av ei rot som tyder ‘stikka fram, stå ut’. Andre nærskylde ord er man, manke og munn.

Ordet bægje kan vera eit bægje for lesaren. Bægje tyder ‘hindring, stenge’ og er avleitt av adjektivet båg (‘meinsleg, uhøveleg, lei, tverr’). Det finst òg som verb: «Du står og bægjer for meg.» Å kjenna bægje-orda er lurt, for Nygard nyttar dei tidt. Han skriv til dømes om ein «evig bægjestein», «bægjegrindar» og ei «bægjall (‘stengjande’) elvebylgje». Dikt-eget i «Kong mann» «reiser bægjemur».

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Folk som misser interessa for ei tekst når dei støyter på ord dei ikkje skjønar, gjer lurt i å styra unna Olav Nygard. Han utvida ordtilfanget sitt jamt, fyrst og fremst gjennom å lesa og granska ordbøker. Ei av hovudkjeldene hans var Norsk Ordbok (1914) av Steinar Schjøtt. Når han fann eit ord som hadde nett den tydinga eller klangen han var ute etter, nytta han det, jamvel om ordet var lite kjent elles.

Nokre av oss stortrivst med språkleg detektivarbeid. Me har ikkje noko imot å slå opp i ordbøker midt i diktlesinga eller kika på ordlista som står bakarst i mange av utgåvene med Nygard-dikt. Nei, ordtilfanget er halve moroa! Å arbeida seg gjennom tekster med uvanlege ord er å «gå ein topptur i språket», som Arild Bye skriv i ein artikkel om Kristofer Uppdal (Språknytt 3/2011).

Kva er so eit «vanskeleg» ord? Det ymsar frå lesar til lesar, men me har gjerne ei aning om kva for ord som er ålment kjende og ikkje. I Nygard-ordlistene finn me ord som fyndels (‘initiativrik’), glòn (‘lysning’), rygd (‘redsle, gru’), timd (‘augnesyn, øygning av noko fjernt’) og traamøle (‘misstemning, dårleg lune, trass’). Her skal me sjå nøgnare på to andre ord: møne og bægje.

Møne er då grei skuring, kan me tenkja. Men sjå her: «Aa ungdoms himel! Solvarmt, solvarmt spralar / det mønelangs av bringeeld som brann» (frå «Til son min»). Og i «No kvil deg» står det at «her sildrar fram or heimsens merg og møne / ei heilag saft». Læt det ikkje litt vel underleg at safta sildrar fram frå mønet? Eller at bringeelden er oppå mønet?

Det er ikkje inkjekjønnsordet møne (‘takrygg’) Nygard har nytta her, men ein nær slektning: hokjønnsordet møne, som tyder ‘ryggmerg’. Jorda «rengjer/ si graaberg-møne ut», står det i «Til ein ven paa Italiaferd». Båe møne-orda er runne av ei rot som tyder ‘stikka fram, stå ut’. Andre nærskylde ord er man, manke og munn.

Ordet bægje kan vera eit bægje for lesaren. Bægje tyder ‘hindring, stenge’ og er avleitt av adjektivet båg (‘meinsleg, uhøveleg, lei, tverr’). Det finst òg som verb: «Du står og bægjer for meg.» Å kjenna bægje-orda er lurt, for Nygard nyttar dei tidt. Han skriv til dømes om ein «evig bægjestein», «bægjegrindar» og ei «bægjall (‘stengjande’) elvebylgje». Dikt-eget i «Kong mann» «reiser bægjemur».

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Etter ein betre middag blei det jam i gardsrommet. Frå venstre Zala Zulu og Deko Ébongué.

Etter ein betre middag blei det jam i gardsrommet. Frå venstre Zala Zulu og Deko Ébongué.

ReportasjeFeature

Om å snuble inn i ein framand kultur

Vi hadde høyrt Manu Dibango spele under Mela-festivalen på Rådhusplassen i Oslo. Det var freistande å følgje sporet hans attende til Kamerun.

Øyvind Pharo
Etter ein betre middag blei det jam i gardsrommet. Frå venstre Zala Zulu og Deko Ébongué.

Etter ein betre middag blei det jam i gardsrommet. Frå venstre Zala Zulu og Deko Ébongué.

ReportasjeFeature

Om å snuble inn i ein framand kultur

Vi hadde høyrt Manu Dibango spele under Mela-festivalen på Rådhusplassen i Oslo. Det var freistande å følgje sporet hans attende til Kamerun.

Øyvind Pharo
Statsminister Jonas Gahr Støre helsar på mannskapet ombord kystvaktskipet KV Bjørnøya som ligg til kai i Oslo, etter å ha lagt fram langtidsplanen for Forsvaret.

Statsminister Jonas Gahr Støre helsar på mannskapet ombord kystvaktskipet KV Bjørnøya som ligg til kai i Oslo, etter å ha lagt fram langtidsplanen for Forsvaret.

Foto: Stian Lysberg Solum / NTB

Leiar
Svein Gjerdåker

Store utfordringar for Forsvaret

Statsminister Jonas Gahr Støre burde vore tydeleg på at planen for Forsvaret er ambisiøs og særs krevjande.

Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn
Ida Lødemel Tvedt

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Foto: Mario Anzuoni / Reuters / NTB

MusikkMeldingar
Rasmus Hungnes

Keisam radiokanal

Beyoncés åttande er ei langdryg smørje.

NTNU hovedbygget i Trondheim

NTNU hovedbygget i Trondheim

Foto: Gorm Kallestad / NTB

MusikkKultur

Sure tonar i Trondheim

Trass i skrikande mangel på organistar stogga NTNU opptaket til bachelorstudiet i kyrkjemusikk. Fleire søkjarar hadde alt prøvespelt.

Jan H. Landro
NTNU hovedbygget i Trondheim

NTNU hovedbygget i Trondheim

Foto: Gorm Kallestad / NTB

MusikkKultur

Sure tonar i Trondheim

Trass i skrikande mangel på organistar stogga NTNU opptaket til bachelorstudiet i kyrkjemusikk. Fleire søkjarar hadde alt prøvespelt.

Jan H. Landro

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis