JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Frå historiaKunnskap

Tulipanar i Amsterdam

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Ei satireteikning over tulipanmanien av Jan Brueghel d.y. (ca. 1640).

Ei satireteikning over tulipanmanien av Jan Brueghel d.y. (ca. 1640).

Ei satireteikning over tulipanmanien av Jan Brueghel d.y. (ca. 1640).

Ei satireteikning over tulipanmanien av Jan Brueghel d.y. (ca. 1640).

4269
20230630
4269
20230630

Verdsøkonomien er inne i halen av ei internasjonal finanskrise. Den store amerikanske banken Lehman Brothers, med forgreiningar i mange land, gjekk konkurs og skapte dermed problem som spreidde seg verda over. Bankar kom i vanskar, både her og der, og regjeringar måtte inn med skattepengar for å berge bankvesenet.

Dette krakket innleidde den lengste nedgangsperioden i vestleg økonomi sidan mellomkrigstida, og det vil nok få ein trygg plass i økonomihistoria, saman med alle dei andre krakka vi har sett dei siste hundreåra.

Det kan sjå ut til at slike krakk høyrer til tida etter at bankvesenet var etablert og hadde vakse seg inn i heile økonomien. Når ein bank vakla og fall, drog han gjerne fleire med seg. Bankane gjorde handel lettare og enklare, men næringsdrift vart meir risikabelt. Bankane kunne spreie økonomisk uhelse. Lokal sjukdom kunne bli til farang.

Den første hendinga av dette slaget i europeisk økonomi, kalla eit krakk, handla om tulipanar.

Tulipanen kom til Europa frå Det osmanske riket midt på 1500-talet. I 1593 fekk ein flamsk botanikar sendt tulipanar frå keisarens ambassadør til sultanen. Han skapte sin eigen hage, og det heile var i gang.

Tulipandyrkinga vart snart svært avansert, med utrulege fargevariantar. Her hadde dei hjelp av eit påført virus, TBV (tulip breaking virus), som styrte fargeutviklinga i mange retningar.

Tulipanane vart snart eit ettertrakta luksusgode og statussymbol, fortel Wikipedia. Namnebruken vart bokstaveleg tala blomstrande: admiral ditt eller general datt, eller namn frå historia, som Scipio og Aleksander den store.

Handelen var i vokster, og det vart utvikla finansinstrument som peikar mot vår tid.

Frå juni til september kan knoppane rykkjast opp og plantast om. I den perioden var det enkelt å handle i ein spotmarknad. I resten av året kunne ein binde seg til å kjøpe løkar ved sesongslutt – det vi kallar terminkontraktar. Og spekulasjon i marknaden, det vi kallar shortsal, vart forbode.

Og prisane steig. Innan 1635 var det registrert eit sal på 40 tulipanløkar for 100.000 florinar. Eit tonn smør kosta då 100 florinar, og ein faglært arbeidar kunne tene 150 florinar i året. Éin historikar fortel om ein løk, ein semper augustus, som vart seld for 49.000 kvadratkilometer jord. Folk selde det dei hadde, for å spekulere i tulipanmarknaden.

200 år seinare skriv ein historikar: «Mange vart brått rike. Ein gyllen sjanse låg rett framfor dei, og ein etter ein hasta dei til tulipanmarknaden, som fluger rundt ei honningkrukke. Alle tenkte seg at lidenskapen for tulipanar ville vare evig, og at dei rike frå alle verdsdelar ville kome til Nederland og handle og betale det det måtte koste. Europas rikdom skulle bli konsentrert rundt kysten av Zuyder Zee, og fattigdommen skulle vere bannlyst i Nederland.»

Slik gjekk det ikkje. I februar 1637 nådde tulipanprisane taket. No ville ingen vere med oppover i prisgaloppen. Bobla sprakk, og prisane rasa. Nokre sat att med kontraktar som batt dei til å kjøpe løkar for det tidoble av dagens marknadspris, medan andre hadde lageret fullt av dyre løkar som var blitt verdlause.

Regjeringa gjekk inn – det er alltid regjeringa som må rydde opp – og gjorde det lovleg å bryte langsiktige kontraktar mot ei avgift. Opplevinga var sjokkarta og traumatisk. Og det vart skapt kaotiske tankar om kva verdiar er. At ein blomsterløk skulle overstige ei vanleg årsinntekt i verdi, var uforståeleg.

Mykje av det som vart skrive i samtida om dette, og som har vore dominerande historiske kjelder, var skrive for å vise at «fokus på den jordiske i staden for på den himmelske blomen, kunne ha forferdelege konsekvensar», som ein moderne historikar skriv.

Tulipankrakket i Amsterdam er av ettertida nytta som eit døme til skrekk og åtvaring. Slik kan det gå når pengane og gjerrigskapen tek styringa.

Under dotcom-bobla 1995–2001 vart krakket henta fram av kommentatorane, som det også vart etter konkursen til Lehman Brothers og den følgjande krisa.

Den første krisa av dette slaget vart altså utløyst av tulipanar frå Amsterdam.

Andreas Skartveit

Dette er Andreas Skartveits siste tått, som han sjølv kalla tekstane sine. Den første med tittelen «Om brennevinet» stod på trykk 4. mars 2011. Til saman har han skrive fleire enn 750 tåttar.

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Verdsøkonomien er inne i halen av ei internasjonal finanskrise. Den store amerikanske banken Lehman Brothers, med forgreiningar i mange land, gjekk konkurs og skapte dermed problem som spreidde seg verda over. Bankar kom i vanskar, både her og der, og regjeringar måtte inn med skattepengar for å berge bankvesenet.

Dette krakket innleidde den lengste nedgangsperioden i vestleg økonomi sidan mellomkrigstida, og det vil nok få ein trygg plass i økonomihistoria, saman med alle dei andre krakka vi har sett dei siste hundreåra.

Det kan sjå ut til at slike krakk høyrer til tida etter at bankvesenet var etablert og hadde vakse seg inn i heile økonomien. Når ein bank vakla og fall, drog han gjerne fleire med seg. Bankane gjorde handel lettare og enklare, men næringsdrift vart meir risikabelt. Bankane kunne spreie økonomisk uhelse. Lokal sjukdom kunne bli til farang.

Den første hendinga av dette slaget i europeisk økonomi, kalla eit krakk, handla om tulipanar.

Tulipanen kom til Europa frå Det osmanske riket midt på 1500-talet. I 1593 fekk ein flamsk botanikar sendt tulipanar frå keisarens ambassadør til sultanen. Han skapte sin eigen hage, og det heile var i gang.

Tulipandyrkinga vart snart svært avansert, med utrulege fargevariantar. Her hadde dei hjelp av eit påført virus, TBV (tulip breaking virus), som styrte fargeutviklinga i mange retningar.

Tulipanane vart snart eit ettertrakta luksusgode og statussymbol, fortel Wikipedia. Namnebruken vart bokstaveleg tala blomstrande: admiral ditt eller general datt, eller namn frå historia, som Scipio og Aleksander den store.

Handelen var i vokster, og det vart utvikla finansinstrument som peikar mot vår tid.

Frå juni til september kan knoppane rykkjast opp og plantast om. I den perioden var det enkelt å handle i ein spotmarknad. I resten av året kunne ein binde seg til å kjøpe løkar ved sesongslutt – det vi kallar terminkontraktar. Og spekulasjon i marknaden, det vi kallar shortsal, vart forbode.

Og prisane steig. Innan 1635 var det registrert eit sal på 40 tulipanløkar for 100.000 florinar. Eit tonn smør kosta då 100 florinar, og ein faglært arbeidar kunne tene 150 florinar i året. Éin historikar fortel om ein løk, ein semper augustus, som vart seld for 49.000 kvadratkilometer jord. Folk selde det dei hadde, for å spekulere i tulipanmarknaden.

200 år seinare skriv ein historikar: «Mange vart brått rike. Ein gyllen sjanse låg rett framfor dei, og ein etter ein hasta dei til tulipanmarknaden, som fluger rundt ei honningkrukke. Alle tenkte seg at lidenskapen for tulipanar ville vare evig, og at dei rike frå alle verdsdelar ville kome til Nederland og handle og betale det det måtte koste. Europas rikdom skulle bli konsentrert rundt kysten av Zuyder Zee, og fattigdommen skulle vere bannlyst i Nederland.»

Slik gjekk det ikkje. I februar 1637 nådde tulipanprisane taket. No ville ingen vere med oppover i prisgaloppen. Bobla sprakk, og prisane rasa. Nokre sat att med kontraktar som batt dei til å kjøpe løkar for det tidoble av dagens marknadspris, medan andre hadde lageret fullt av dyre løkar som var blitt verdlause.

Regjeringa gjekk inn – det er alltid regjeringa som må rydde opp – og gjorde det lovleg å bryte langsiktige kontraktar mot ei avgift. Opplevinga var sjokkarta og traumatisk. Og det vart skapt kaotiske tankar om kva verdiar er. At ein blomsterløk skulle overstige ei vanleg årsinntekt i verdi, var uforståeleg.

Mykje av det som vart skrive i samtida om dette, og som har vore dominerande historiske kjelder, var skrive for å vise at «fokus på den jordiske i staden for på den himmelske blomen, kunne ha forferdelege konsekvensar», som ein moderne historikar skriv.

Tulipankrakket i Amsterdam er av ettertida nytta som eit døme til skrekk og åtvaring. Slik kan det gå når pengane og gjerrigskapen tek styringa.

Under dotcom-bobla 1995–2001 vart krakket henta fram av kommentatorane, som det også vart etter konkursen til Lehman Brothers og den følgjande krisa.

Den første krisa av dette slaget vart altså utløyst av tulipanar frå Amsterdam.

Andreas Skartveit

Dette er Andreas Skartveits siste tått, som han sjølv kalla tekstane sine. Den første med tittelen «Om brennevinet» stod på trykk 4. mars 2011. Til saman har han skrive fleire enn 750 tåttar.

Fleire artiklar

Foto: Tankesmien Agenda

Ordskifte

«Dei fleste røystar ut frå ei form for eigeninteresse.»

Tiril Rustad Halvorsen

Foto: Tankesmien Agenda

Ordskifte

«Dei fleste røystar ut frå ei form for eigeninteresse.»

Tiril Rustad Halvorsen
Marthe Korsvoll (t.h.) og Lisa Laumann kjøler seg i Akerselva i Nydalen i Oslo.

Marthe Korsvoll (t.h.) og Lisa Laumann kjøler seg i Akerselva i Nydalen i Oslo.

Foto: Javad Parsa / NTB

Ordskifte
Ole Petter Pedersen

Me kan vere glade og uroa på same tid over uvanleg varme dagar.

Raudfota skogskjelpadde er ein av dei tre artane av skjelpadde som er godkjende til bruk som familiedyr i Noreg.

Raudfota skogskjelpadde er ein av dei tre artane av skjelpadde som er godkjende til bruk som familiedyr i Noreg.

Foto via Wikimedia Commons

KunnskapFeature
Arve Nilsen

Skjelpadder

Etter at menneska klatra ned frå trea og oppover på næringskjeda, har nok mange skjelpadder blitt fanga og hamna i gryta.

Ikkje berre krig og kriser kan føre til legemiddelmangel. Heile leveringskjeda er sårbar.

Ikkje berre krig og kriser kan føre til legemiddelmangel. Heile leveringskjeda er sårbar.

Foto: Gorm Kallestad / NTB

Samfunn
Sofie May Rånes

Det veikaste leddet i legemiddelkjeda

Europeiske land bør samarbeide for å sikre forsyninga av legemiddel, seier professor Marianne Jahre.

Nye rekruttar til Ukrainas 3. åtaksbrigade trenar ved Kyiv 9. april 2024. Menn i våpenfør alder som nektar mobilisering, kan få fengselsstraff på mellom tre og fem år.

Nye rekruttar til Ukrainas 3. åtaksbrigade trenar ved Kyiv 9. april 2024. Menn i våpenfør alder som nektar mobilisering, kan få fengselsstraff på mellom tre og fem år.

Foto: Vadim Ghirda / AP / NTB

KrigSamfunn

Tårer på jernbanestasjonen

For ei veke sidan vende eg enda ein gong attende til Ukraina etter tre veker i Europa. Denne gongen gjekk heimvegen gjennom den slovakiske byen Kosice, som ligg 120 kilometer frå grensa til Ukraina.

Andrej Kurkov
Nye rekruttar til Ukrainas 3. åtaksbrigade trenar ved Kyiv 9. april 2024. Menn i våpenfør alder som nektar mobilisering, kan få fengselsstraff på mellom tre og fem år.

Nye rekruttar til Ukrainas 3. åtaksbrigade trenar ved Kyiv 9. april 2024. Menn i våpenfør alder som nektar mobilisering, kan få fengselsstraff på mellom tre og fem år.

Foto: Vadim Ghirda / AP / NTB

KrigSamfunn

Tårer på jernbanestasjonen

For ei veke sidan vende eg enda ein gong attende til Ukraina etter tre veker i Europa. Denne gongen gjekk heimvegen gjennom den slovakiske byen Kosice, som ligg 120 kilometer frå grensa til Ukraina.

Andrej Kurkov

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis