JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Kunnskap

Etter eige val

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2362
20220715
2362
20220715

Målkunnige folk råder oss gjerne til å velja seiemåten «gjera val» framfor «ta val». Fyrstnemnde er eldst og for mange det tryggaste valet. Skal du seia nokre velvalde ord, gjer du klokt i å velja gjera. Seiemåten med ta har like fullt slege rot, og om nokre generasjonar har «ta val» radt danka ut «gjera val». Då har ikkje folk noko val!

Ikkje uventa er val (norr. val) og velja (norr. velja) i ætt med vilje og vilja. Som ordtaket seier: «Den som får velja, tek det han vil.» Stundom vel me bort noko me gjerne vil ha, fordi me ser at nokon andre treng det meir. Det kan vera eit godt val. Eit anna ord, som ikkje er i ætt med velja, men som har ei liknande tyding, er kjosa (‘velja ut, halda for betre’, norr. kjósa, eng. choose). I dag er kjosa tolleg sjeldsynt i norsk, men nokre av slektningane møter me jamleg, til dømes kår, kåra og valkyrje (av valr ‘mannefall, dei falne; slagmark’ og kjósa ‘velja’).

Det er fint å kunna velja og vraka, og valfridom er helst rekna som eit gode. Men kva om eit vanskeleg val fell på oss, og me tvikar og er redde for å velja gale? Kvalane med valet (fritt etter bm. «valgets kval») vert endå verre om me høyrer ordtak som «d’er leitt å ha valet og ta skalet».

Kvalane kan melda seg når me sit og skal velja ut varer (jf. vareutval) eller tekster (t.d. «dikt i utval»). Somme slit med partnarval og metodeval. Di meir me har å velja mellom, di verre er det. Kva med å setja ned eit utval som kan ta seg av utveljinga? Eller lata det naturlege utvalet råda?

Me nyttar ofte val og velja om det å peika ut og gjeva oppdrag gjennom røysting. Me har seiemåtar som «velja nytt styre», «stilla til attval» og «vera på val» og ord som nyvald, folkevald og tillitsvald. Valforsking kunne godt ha vore valfag. Emnet er stort og innfløkt, og anten valdeltakinga er høg eller låg, aular det av biletlege seiemåtar.

Valvinden blæs, og valapparatet er i full sving. Veljarane sit på gjerdet, om dei då ikkje er sofaveljarar. Politikarane kastar ut valflesk og valagn og vonar at stemmekveget bit på. Stundom endar det med veljarflukt. Valskreda går. Sidan politiske val i stor mon vert oppfatta som tevling og strid (t.d. valkamp), talar me om valvinnarar og valtaparar. Skal tru om det er best å velja med hovudet eller hjarta?

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.

E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Målkunnige folk råder oss gjerne til å velja seiemåten «gjera val» framfor «ta val». Fyrstnemnde er eldst og for mange det tryggaste valet. Skal du seia nokre velvalde ord, gjer du klokt i å velja gjera. Seiemåten med ta har like fullt slege rot, og om nokre generasjonar har «ta val» radt danka ut «gjera val». Då har ikkje folk noko val!

Ikkje uventa er val (norr. val) og velja (norr. velja) i ætt med vilje og vilja. Som ordtaket seier: «Den som får velja, tek det han vil.» Stundom vel me bort noko me gjerne vil ha, fordi me ser at nokon andre treng det meir. Det kan vera eit godt val. Eit anna ord, som ikkje er i ætt med velja, men som har ei liknande tyding, er kjosa (‘velja ut, halda for betre’, norr. kjósa, eng. choose). I dag er kjosa tolleg sjeldsynt i norsk, men nokre av slektningane møter me jamleg, til dømes kår, kåra og valkyrje (av valr ‘mannefall, dei falne; slagmark’ og kjósa ‘velja’).

Det er fint å kunna velja og vraka, og valfridom er helst rekna som eit gode. Men kva om eit vanskeleg val fell på oss, og me tvikar og er redde for å velja gale? Kvalane med valet (fritt etter bm. «valgets kval») vert endå verre om me høyrer ordtak som «d’er leitt å ha valet og ta skalet».

Kvalane kan melda seg når me sit og skal velja ut varer (jf. vareutval) eller tekster (t.d. «dikt i utval»). Somme slit med partnarval og metodeval. Di meir me har å velja mellom, di verre er det. Kva med å setja ned eit utval som kan ta seg av utveljinga? Eller lata det naturlege utvalet råda?

Me nyttar ofte val og velja om det å peika ut og gjeva oppdrag gjennom røysting. Me har seiemåtar som «velja nytt styre», «stilla til attval» og «vera på val» og ord som nyvald, folkevald og tillitsvald. Valforsking kunne godt ha vore valfag. Emnet er stort og innfløkt, og anten valdeltakinga er høg eller låg, aular det av biletlege seiemåtar.

Valvinden blæs, og valapparatet er i full sving. Veljarane sit på gjerdet, om dei då ikkje er sofaveljarar. Politikarane kastar ut valflesk og valagn og vonar at stemmekveget bit på. Stundom endar det med veljarflukt. Valskreda går. Sidan politiske val i stor mon vert oppfatta som tevling og strid (t.d. valkamp), talar me om valvinnarar og valtaparar. Skal tru om det er best å velja med hovudet eller hjarta?

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.

E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Ida Lødemel Tvedt
Kjønnsfilosof Judith Butler

Kjønnsfilosof Judith Butler

Foto: Elliott Verdier / The New York Times / NTB

EssaySamfunn

Feltnotat frå kulturkrigane

Kjønnsdebatten har innteke hovudscena i internasjonal politikk. På veg for å intervjue verdas mest innflytelsesrike kjønnsfilosof, Judith Butler, forsøker eg å orientere meg i ein raskt ekspanderande konflikt. 

Ida Lødemel Tvedt
Forsvarsminister Bjørn Arild Gram er på turné for å fortelje om langtidsmeldinga for Forsvaret. Her besøkjer han ubåten «KMN Utvær» i Bergen 10. april.

Forsvarsminister Bjørn Arild Gram er på turné for å fortelje om langtidsmeldinga for Forsvaret. Her besøkjer han ubåten «KMN Utvær» i Bergen 10. april.

Foto: Paul S. Amundsen / NTB

ForsvarSamfunn
Per Anders Todal

Vil ruste opp ei lekk skute

Regjeringa lovar eit historisk forsvarsløft. I dag slit Forsvaret med å halde på mannskapet som alt er der.

Khamzy Gunaratnam (Ap)

Khamzy Gunaratnam (Ap)

Foto: Vidar Ruud / NTB

HelseSamfunn
PernilleGrøndal

Avfeiar abortkritikk frå KrF

– Det kvinner treng, er rettleiing og oppfølging, ikkje å møte i nemnd, seier Kamzy Gunaratnam (Ap).

FNs generalsekretær Dag Hammarskjöld fotografert saman med Kongos statsminister Patrice Lumumba.

FNs generalsekretær Dag Hammarskjöld fotografert saman med Kongos statsminister Patrice Lumumba.

Foto: Scanpix / NTB

KommentarSamfunn
Bernt Hagtvet

Den handleføre mystikaren

Dag Hammarskjöld var den andre generalsekretæren i FN, frå 1953 til sin død, etterfølgjaren til Trygve Lie. Filmen som går om livet hans no, der Mikael Persbrandt spelar Hammarskjöld, vekkjer han til live på ein både kjenslevar og realistisk måte.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Naïd Mubalegh
Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Songlerka hekkar på bakken, langt frå skog. Biletet syner godt den vesle fjørtoppen som vert reist opp dersom fuglen opplever fare eller er opphissa.

Foto: Sveinung Lindaas

DyrFeature

I dirrande lerkeposisjon

Er det sant at songlerka «jublar høgt i sky»?

Naïd Mubalegh

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis