Eit koppel av koplarar

Nokre trur at dei er frikopla frå resten av verda. Har dei kopla ut hjernen? Det er sant at ingen er direktekopla til alle land og folk, men det er fleire koplingspunkt her i verda enn ein skulle tru. Særleg om ein koplar seg opp på nettet.

Verbet kopla er tilkopla inkjekjønnsordet koppel (i bokmål finst òg forma kobbel). Det sistnemnde ordet har hovudtydinga ‘reim eller lekkje som bind saman halsbanda på hundar’. Å kopla er i utgangspunktet å binda saman hundar i koppel (t.d. «hundane er kopla»).

Med tida har koppel fått ei rad andre tydingar: ‘hundelekkje’, ‘samanbundne hundar’ og ‘gruppe, klikk’. Når me nyttar koppel om samlingar av folk eller dyr, plar det dreia seg om ein heller pågåande og stridlyndt flokk: «No er koppelet av pressefolk etter oss!» Koppel kjem frå lågtysk, som har det frå latin: copula (‘band, reip’).

Copula liknar då veldig på lånordet kopulera? Ja, dei to orda er nærskylde. Dei er ihopsette av ein preposisjon som tyder ‘med’ (latin com, cum) og ei rot som tyder ‘gripa, festa’. Verbet copulare vart i latin nytta om å ‘binda saman; sameina, få i stand ein samskipnad’.

Copula viste fyrst til handfaste band, men vart etter kvart òg nytta om grammatisk samanbinding (jf. kopula ‘verbalform som bind saman subjekt og predikativ’) og andre band og koplingar, som ekteskapsband, kjærleiksband og samlege. I svenske og danske kjelder frå 1600- og 1700-talet viser kopulera og kopulasjon jamnast til ekteviing. Sidan då har tydinga ‘para seg’ vunne terreng. Engelsk couple (‘par; koppel’) høyrer òg til denne ætta.

Å bla i ordbøker er fin avkopling, men no lyt me kopla inn turboen. Det er likevel ikkje naudsynt å kopla om mentalt heilt enno. Me var innom pardanning og kopulering, og mange veit at kopla kan nyttast om spleising («ho prøvde å kopla oss»), og at kopleri er ei (foraldra) nemning for ‘hallikverksemd’. Koplarar driv med spleising eller kopleri.