JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

TeknologiFeature

Sjøkabel

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Frå Kvilldal konverterstasjon går kabelen under Suldalsvatnet, gjennom fjellet inst i Hylsfjorden og vidare til Blyth i England.

Frå Kvilldal konverterstasjon går kabelen under Suldalsvatnet, gjennom fjellet inst i Hylsfjorden og vidare til Blyth i England.

Kjelde: North Sea LINK

Frå Kvilldal konverterstasjon går kabelen under Suldalsvatnet, gjennom fjellet inst i Hylsfjorden og vidare til Blyth i England.

Frå Kvilldal konverterstasjon går kabelen under Suldalsvatnet, gjennom fjellet inst i Hylsfjorden og vidare til Blyth i England.

Kjelde: North Sea LINK

4771
20240223
4771
20240223

Folket rasar mot Acer og dei elektriske energikablane til kontinentet. Eg, derimot, er meir nysgjerrig på korleis kablane og systemet rundt verkar. Kvifor bruker ein til dømes likestraum, og korleis omformar ein høgspent vekselstraum til høgspent likestraum?

Eg veit kvifor dei brukar høg spenning både for veksel- og likestraum. Då vert straumen liten og tapet i leidningane mindre. For vekselstraumen brukar ein tre ulike fasar for å få mest mogleg energi overført. Resten må eg lesa meg opp på.

Vel, skal eg vera ærleg, så gjer eg som studentane. Eg saumfer YouTube. Etter at eg vart enkjemann, endra TV-vanane seg radikalt. Før hadde eg ingen, no surrar den moderne utgåva av Mimes brønn i bakgrunnen. Alltid noko nytt å læra, og all vranglæra i den kanalen er gildt, for det berre skjerpar hjernen.

«Når ein brukar vekselstraum, er det berre den ytste delen av leiaren som leier.»

Eg finn ein liten YouTube-snutt der ein eldre herre koplar ein lang kabelkveil til ein elektrisk vekselstraumkrins. Då ser me at det kjem mindre energi ut i enden av kveilen enn det som vert levert inn. Det vert ei form for batteriverknad mellom leiarane som stel energi som berre surrar rundt i leiarane og ikkje kan nyttast.

I tillegg varmar denne energien opp metallet i leiarane, slik at ein må ha endå tjukkare leiarar for å få den ønskte energien send gjennom leiaren. Når ein brukar vekselstraum, er det berre den ytste delen av leiaren som leier, og han har då om lag 10 prosent meir motstand enn for likestraum. 

For strekningar under 500 kilometer er dette eit problem til å leva med. For lengre strekk må ein bruka likestraum. For lange strekk vert også bruken av likestraum billegare, sidan ein berre treng ein og to kablar og ikkje tre for dei ulike fasane i vekselstraum.

Utfordringa med lengda gjeld også på land, men der kan ein byggja master der avstanden mellom leiarane er store. Difor er distribusjon av elektrisk energi på landjorda gjord med vekselstraum. I tillegg er det lett å transformera vekselstraum til den spenninga ein vil ha.

Fotografi av ein vekselstraumsjøkabel med ytre diameter på 235 millimeter. Kvar av dei tre 230 kilovolt koparleiarane er lagd i ein isolator med jordskjerm ytst. Dei opne hòla vert brukte til å  leggja kommunikasjonsfiber i. Det ytre laget til kabelen sørgjer for at han er vasstett.

Fotografi av ein vekselstraumsjøkabel med ytre diameter på 235 millimeter. Kvar av dei tre 230 kilovolt koparleiarane er lagd i ein isolator med jordskjerm ytst. Dei opne hòla vert brukte til å leggja kommunikasjonsfiber i. Det ytre laget til kabelen sørgjer for at han er vasstett.

Kjelde: Z22 - O / Wikipedia

Sidan ein brukar vekselstraum på landjorda og likestraum i lange sjøkablar, må ein konvertera frå vekselstraum til likestraum og attende til vekselstraum på andre sida. Me har hatt slike konverterar i meir enn hundre år, men det var oppfinninga av tyristoren som berre leier straum i ei retning, som gjorde kraftelektronikk mogleg. I moderne anlegg har krafttransistoren erstatta den tradisjonelle tyristoren, men dei verkar på same måten.

For å forklara korleis ein konverter kan fungera, skal me sjå på ein klassisk likerettar. Graetz-brua har seks transistorar som vert brukte som likerettarar frå vekselstraum til likestraum. Ho vekslar i takt med vekselstraumen og skrur av og på dei ulike transistorane slik at det kjem likestraum ut.

Graetz-bru for konvertering mellom veksel- og likestraum. Det er trefasa vekselstraum til venstre og likestraum til høgre. Lc er spoleverknaden til like­rettaren. V1 til V6 er transistorar som leier straum i pilretninga. Desse kan opnast og lukkast, slik at vekselstraum kan gjerast om til likestraum.

Graetz-bru for konvertering mellom veksel- og likestraum. Det er trefasa vekselstraum til venstre og likestraum til høgre. Lc er spoleverknaden til like­rettaren. V1 til V6 er transistorar som leier straum i pilretninga. Desse kan opnast og lukkast, slik at vekselstraum kan gjerast om til likestraum.

Kjelde: Clampower / Wikipedia

Sett frå vekselstraumsida ser likerettaren ut som ein spole som får straum og spenning til å verta ute av fase med kvarandre. For å kompensera for det set ein på kondensatorar, som verkar som batteri og motverkar spoleeffekten av likerettaren, slik at mest mogleg energi kan transporterast gjennom han.

Kva så med andre vegen? Korleis kan ein konvertera frå likestraum til vekselstraum? Ein kan bruka Graetz-brua til det òg. Ho kan brukast i begge retningar. Det er berre å snu transistorane andre vegen. Me kan selja energi til utlandet og bruka same kabelen når me kjøper. Moderne konverterar er bygde på prinsippa til Graetz-brua, men er mykje meir kompliserte. 

Vanlegvis har ein mange konverterar i ein likerettarstasjon for å kunna få mykje energi gjennom sjøkabelen. Ein kan då variera kor mykje energi ein kan senda i dei to retningane. Ein kan overføra på det meste fleire gigawatt med ei spenning opp mot 1000 kilovolt.

Ein fordel ved å bruka likestraumskablar mellom to ulike vekselstraumsnettverk er at dei to nettverka ikkje treng å vera synkroniserte eller ha same frekvens. Ein kan òg overføra energi berre i ein av kablane ved reparasjon.

Sjøkablar i Europa. Grøn = godkjend, raud = eksisterande og blå = under vurdering.

Sjøkablar i Europa. Grøn = godkjend, raud = eksisterande og blå = under vurdering.

Kjelde: J.J. Messerly / Wikipedia

Me har fem sjøkablar mellom Noreg og utlandet. Dei fyrste som vart installerte i 1970-åra, er no ikkje lenger i drift. Levetid på kablane er om lag 30 år. Den siste North Sea Link kom i 2021 mellom Kvilldal vassenergiverk og England. Han er 722 kilometer lang, og effekten som kan overførast, er 1,4 gigawatt.

Eg ser ut hytteglaset på Nordberg. Luftleidningar overalt. Ja, lyktestolpen ved naboblokka er faktisk eit gamalt tre. Der det er privat rikdom, er det som regel offentleg armod. På austkanten, derimot, er sivilisasjonen komen mykje lenger, og straumen vert distribuert i jordkablar. Kanskje me skulle riva alle master og erstatta dei med kosteffektive likestraumskablar? Kanskje vinn Thomas Edison straumkrigen over George Westinghouse hundre år etter at han byrja?

Per Thorvaldsen

pth@hvl.no

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Folket rasar mot Acer og dei elektriske energikablane til kontinentet. Eg, derimot, er meir nysgjerrig på korleis kablane og systemet rundt verkar. Kvifor bruker ein til dømes likestraum, og korleis omformar ein høgspent vekselstraum til høgspent likestraum?

Eg veit kvifor dei brukar høg spenning både for veksel- og likestraum. Då vert straumen liten og tapet i leidningane mindre. For vekselstraumen brukar ein tre ulike fasar for å få mest mogleg energi overført. Resten må eg lesa meg opp på.

Vel, skal eg vera ærleg, så gjer eg som studentane. Eg saumfer YouTube. Etter at eg vart enkjemann, endra TV-vanane seg radikalt. Før hadde eg ingen, no surrar den moderne utgåva av Mimes brønn i bakgrunnen. Alltid noko nytt å læra, og all vranglæra i den kanalen er gildt, for det berre skjerpar hjernen.

«Når ein brukar vekselstraum, er det berre den ytste delen av leiaren som leier.»

Eg finn ein liten YouTube-snutt der ein eldre herre koplar ein lang kabelkveil til ein elektrisk vekselstraumkrins. Då ser me at det kjem mindre energi ut i enden av kveilen enn det som vert levert inn. Det vert ei form for batteriverknad mellom leiarane som stel energi som berre surrar rundt i leiarane og ikkje kan nyttast.

I tillegg varmar denne energien opp metallet i leiarane, slik at ein må ha endå tjukkare leiarar for å få den ønskte energien send gjennom leiaren. Når ein brukar vekselstraum, er det berre den ytste delen av leiaren som leier, og han har då om lag 10 prosent meir motstand enn for likestraum. 

For strekningar under 500 kilometer er dette eit problem til å leva med. For lengre strekk må ein bruka likestraum. For lange strekk vert også bruken av likestraum billegare, sidan ein berre treng ein og to kablar og ikkje tre for dei ulike fasane i vekselstraum.

Utfordringa med lengda gjeld også på land, men der kan ein byggja master der avstanden mellom leiarane er store. Difor er distribusjon av elektrisk energi på landjorda gjord med vekselstraum. I tillegg er det lett å transformera vekselstraum til den spenninga ein vil ha.

Fotografi av ein vekselstraumsjøkabel med ytre diameter på 235 millimeter. Kvar av dei tre 230 kilovolt koparleiarane er lagd i ein isolator med jordskjerm ytst. Dei opne hòla vert brukte til å  leggja kommunikasjonsfiber i. Det ytre laget til kabelen sørgjer for at han er vasstett.

Fotografi av ein vekselstraumsjøkabel med ytre diameter på 235 millimeter. Kvar av dei tre 230 kilovolt koparleiarane er lagd i ein isolator med jordskjerm ytst. Dei opne hòla vert brukte til å leggja kommunikasjonsfiber i. Det ytre laget til kabelen sørgjer for at han er vasstett.

Kjelde: Z22 - O / Wikipedia

Sidan ein brukar vekselstraum på landjorda og likestraum i lange sjøkablar, må ein konvertera frå vekselstraum til likestraum og attende til vekselstraum på andre sida. Me har hatt slike konverterar i meir enn hundre år, men det var oppfinninga av tyristoren som berre leier straum i ei retning, som gjorde kraftelektronikk mogleg. I moderne anlegg har krafttransistoren erstatta den tradisjonelle tyristoren, men dei verkar på same måten.

For å forklara korleis ein konverter kan fungera, skal me sjå på ein klassisk likerettar. Graetz-brua har seks transistorar som vert brukte som likerettarar frå vekselstraum til likestraum. Ho vekslar i takt med vekselstraumen og skrur av og på dei ulike transistorane slik at det kjem likestraum ut.

Graetz-bru for konvertering mellom veksel- og likestraum. Det er trefasa vekselstraum til venstre og likestraum til høgre. Lc er spoleverknaden til like­rettaren. V1 til V6 er transistorar som leier straum i pilretninga. Desse kan opnast og lukkast, slik at vekselstraum kan gjerast om til likestraum.

Graetz-bru for konvertering mellom veksel- og likestraum. Det er trefasa vekselstraum til venstre og likestraum til høgre. Lc er spoleverknaden til like­rettaren. V1 til V6 er transistorar som leier straum i pilretninga. Desse kan opnast og lukkast, slik at vekselstraum kan gjerast om til likestraum.

Kjelde: Clampower / Wikipedia

Sett frå vekselstraumsida ser likerettaren ut som ein spole som får straum og spenning til å verta ute av fase med kvarandre. For å kompensera for det set ein på kondensatorar, som verkar som batteri og motverkar spoleeffekten av likerettaren, slik at mest mogleg energi kan transporterast gjennom han.

Kva så med andre vegen? Korleis kan ein konvertera frå likestraum til vekselstraum? Ein kan bruka Graetz-brua til det òg. Ho kan brukast i begge retningar. Det er berre å snu transistorane andre vegen. Me kan selja energi til utlandet og bruka same kabelen når me kjøper. Moderne konverterar er bygde på prinsippa til Graetz-brua, men er mykje meir kompliserte. 

Vanlegvis har ein mange konverterar i ein likerettarstasjon for å kunna få mykje energi gjennom sjøkabelen. Ein kan då variera kor mykje energi ein kan senda i dei to retningane. Ein kan overføra på det meste fleire gigawatt med ei spenning opp mot 1000 kilovolt.

Ein fordel ved å bruka likestraumskablar mellom to ulike vekselstraumsnettverk er at dei to nettverka ikkje treng å vera synkroniserte eller ha same frekvens. Ein kan òg overføra energi berre i ein av kablane ved reparasjon.

Sjøkablar i Europa. Grøn = godkjend, raud = eksisterande og blå = under vurdering.

Sjøkablar i Europa. Grøn = godkjend, raud = eksisterande og blå = under vurdering.

Kjelde: J.J. Messerly / Wikipedia

Me har fem sjøkablar mellom Noreg og utlandet. Dei fyrste som vart installerte i 1970-åra, er no ikkje lenger i drift. Levetid på kablane er om lag 30 år. Den siste North Sea Link kom i 2021 mellom Kvilldal vassenergiverk og England. Han er 722 kilometer lang, og effekten som kan overførast, er 1,4 gigawatt.

Eg ser ut hytteglaset på Nordberg. Luftleidningar overalt. Ja, lyktestolpen ved naboblokka er faktisk eit gamalt tre. Der det er privat rikdom, er det som regel offentleg armod. På austkanten, derimot, er sivilisasjonen komen mykje lenger, og straumen vert distribuert i jordkablar. Kanskje me skulle riva alle master og erstatta dei med kosteffektive likestraumskablar? Kanskje vinn Thomas Edison straumkrigen over George Westinghouse hundre år etter at han byrja?

Per Thorvaldsen

pth@hvl.no

Emneknaggar

Fleire artiklar

Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Foto: Stian Lysberg Solum / NTB

HelseSamfunn

Kven bør få tilbod om mammografi?

Norske kvinner får eit heilt anna råd enn svenske
og amerikanske.

Christiane Jordheim Larsen
Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Foto: Stian Lysberg Solum / NTB

HelseSamfunn

Kven bør få tilbod om mammografi?

Norske kvinner får eit heilt anna råd enn svenske
og amerikanske.

Christiane Jordheim Larsen

Teikning: May Linn Clement

Ordskifte
Halvor Tjønn

Å forveksla aggressor med forsvarar

«Etter at Putin kom til makta hausten 1999, har Russland ført ei heil rad med krigar.»

Den nyfødde kalven.

Den nyfødde kalven.

Foto: Hilde Lussand Selheim

Samfunn
Svein Gjerdåker

Ei ny Ameline er fødd

Vårsøg – også kalla Tripso sidan ho var så skvetten som ung, spissa øyro for ingenting og trippa med beina inn og ut av fjøset – fekk ein ny kalv natt til 13. mai.

Emma (Fanny L. Bornedal) arbeider som nattevakt ved rettsmedisinsk institutt, der foreldra i si tid vart utsette for drapsforsøk.

Emma (Fanny L. Bornedal) arbeider som nattevakt ved rettsmedisinsk institutt, der foreldra i si tid vart utsette for drapsforsøk.

Foto: Another World Entertainment

FilmMeldingar
Brit Aksnes

Skrekkeleg skuffande

Likte du Nattevakten, kjem du ikkje til å elska Nattevakten: Demoner går i arv, dersom det var det du håpte på.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen
Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis