JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

KunnskapFeature

Dr. Ibsen viste veg

Intensivmedisin oppstod for 70 år sidan under ein dramatisk epidemi i København.

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
Ibsen organiserte arbeidet slik at det vart gjennomførleg å gje opptil 70 pasientar puste­hjelp samstundes.

Ibsen organiserte arbeidet slik at det vart gjennomførleg å gje opptil 70 pasientar puste­hjelp samstundes.

Foto: Medicinsk Museion, Københavns Universitet

Ibsen organiserte arbeidet slik at det vart gjennomførleg å gje opptil 70 pasientar puste­hjelp samstundes.

Ibsen organiserte arbeidet slik at det vart gjennomførleg å gje opptil 70 pasientar puste­hjelp samstundes.

Foto: Medicinsk Museion, Københavns Universitet

4775
20230217
4775
20230217

Ein dag i august 1952 vart tolv år gamle Vivi innlagd i Blegdamshospitalet med polio. Kort tid etter innsjuking var ho blitt svak i alle musklar og tungpusten. Ho var høgfebril, gispa etter luft og var nær ved å verta kvelt av slimet frå luftvegane, huda var blåleg og klam. Lækjarane oppfatta henne som døyande, og Vivi var på veg til å bli ein del av den dystre statistikken med 90 prosent mortalitet.

Heldigvis var ein rutinert og pågåande narkoselækjar, Bjørn Ibsen, tilgjengeleg. Raskt fekk han lagt ein slange ned i luftrøyret og blåst luft i lungene hennar. Ho endra utsjånad med det same; huda vart varm, turr og rosa – «ein tilstand som alltid gjer narkoselækjaren glad», fortalde Ibsen. Vivi overlevde mot alle odds.

Polioepidemien som heimsøkte København det året, var intens og skremmande. Sjukdomen var ekstremt smittsam og råka ofte born. Mange av pasientane døydde eller fekk varige mein. Dette var tre år før vaksinane kom. Folk forstod med det same at isolasjon og handvask var viktige tiltak.

Etter berre nokre veker kom det kring femti pasientar til hospitalet kvar einaste dag, mange av desse var born med alvorlege pusteproblem. Lækjarane hadde lite og inkje å stilla opp mot polioviruset og mot pusteproblema. Sjukehuset hadde éi jarnlunge. Ho kunne nyttast ved lette pusteproblem, men hadde minimal effekt hjå desse pasientane. Dessutan strøymde pasientane inn på sjukehuset i hopetal.

Kunne dei organisera effektiv pustehjelp for alle desse?

Lækjarane var tvilande. Dei rekna med at polioviruset hadde øydelagt delar av hjernen hjå dei sjukaste, og at naturen berre måtte gå sin gang. Ein av dei rådførte seg likevel med kollega Ibsen som hadde røynsle med å sikra frie luftvegar og god pustefunksjon hjå operasjonspasientar. Han var meir optimistisk og meinte at pustevanskane kunne vera forbigåande om pasientane berre fekk hjelp i akuttfasen.

Tilfellet Vivi viste at han kunne ha rett. Metoden han valde, var enkel: Luft vart pressa inn i dei medtekne pasientane frå ein blåsebelg kopla til ein slange i luftrøyret. Innblåsinga måtte gjerast manuelt, sidan respiratorar ikkje fanst på den tida.

Ibsen organiserte arbeidet slik at det vart gjennomførleg å gje opptil 70 pasientar pustehjelp samstundes. Dei vart samla i ei avdeling der utstyret var, og spesialistane kom til dei på rekkje og rad: lækjarar, sjukepleiarar og fysioterapeutar. I tillegg var hundrevis av medisinske studentar med på ein stor dugnad der dei jobba på skift for å sikra pasientlungene manuell innblåsing av luft gjennom dagar og veker. Slik etablerte Bjørn Ibsen i 1953 den aller første intensivavdelinga i verda.

Med den nye behandlinga vart dødsraten redusert frå 90 til 10 prosent etter nokre månader. Det medisinskfaglege var ikkje eigentleg nytt, men organiseringa og pågangsmotet var revolusjonerande, og resultata var sensasjonelle. Raskt vart det organisert liknande avdelingar i andre land, i Noreg først frå 1964.

Intensivmedisin vart altså til for pasientar med livstrugande pusteproblem. Dei kunne få hjelp med pusten for ein periode medan ein venta på at den akutte sjukdomen skulle gå over. Utstyr og spesiell kompetanse vart samla i ei eiga avdeling for å ta seg av dei aller sjukaste. I dag er utstyrsparken, medikamenta og overvakinga blitt meir avanserte.

Det same kan seiast om dagens intensivpersonale. Fleire spesialitetar og yrkesgrupper er med. Spesialsjukepleiarar er til stades heile døgeret, som regel éin per pasient, stundom to. Det blir dyrt, men det gjev resultat. Mange covid-19-pasientar er blitt berga med langvarig respiratorbehandling, i nokre få tilfelle med hjarte-lunge-maskin. Under pandemien vart det tydeleg for oss alle at intensivavdelingane er ein flaskehals i sjukehusa – og har vore det i minst ti år. For eitt år sidan fekk me oppleva endå ei «nedstenging» på grunn av svak intensivkapasitet.

I dag kan intensivbehandling betra sjansane for å overleva ved kritiske tilstandar som hjerneskade, hjernebløding, hjarte-lunge-sjukdom og livstrugande infeksjonar – for å nemna nokre.

Ei helsekrise av dimensjonar i møte med ein nevenyttig, oppdatert og pågåande lækjar som ikkje høyrde for mykje på pessimistane, det var alt som skulle til for å snu situasjonen i København den gongen. Dermed var faget intensivmedisin skapt. I dag gjev norske intensivavdelingar med sine knapt 300 plassar uvurderleg hjelp til 15.000 kritisk sjuke kvart år. Diverre er avdelingane overbelasta det meste av tida og driv utan reservekapasitet. Det må me gjera noko med. Alle veit jo at «Det er best aa vera budd» (Ivar Aasen).

Haldor Slettebø

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Ein dag i august 1952 vart tolv år gamle Vivi innlagd i Blegdamshospitalet med polio. Kort tid etter innsjuking var ho blitt svak i alle musklar og tungpusten. Ho var høgfebril, gispa etter luft og var nær ved å verta kvelt av slimet frå luftvegane, huda var blåleg og klam. Lækjarane oppfatta henne som døyande, og Vivi var på veg til å bli ein del av den dystre statistikken med 90 prosent mortalitet.

Heldigvis var ein rutinert og pågåande narkoselækjar, Bjørn Ibsen, tilgjengeleg. Raskt fekk han lagt ein slange ned i luftrøyret og blåst luft i lungene hennar. Ho endra utsjånad med det same; huda vart varm, turr og rosa – «ein tilstand som alltid gjer narkoselækjaren glad», fortalde Ibsen. Vivi overlevde mot alle odds.

Polioepidemien som heimsøkte København det året, var intens og skremmande. Sjukdomen var ekstremt smittsam og råka ofte born. Mange av pasientane døydde eller fekk varige mein. Dette var tre år før vaksinane kom. Folk forstod med det same at isolasjon og handvask var viktige tiltak.

Etter berre nokre veker kom det kring femti pasientar til hospitalet kvar einaste dag, mange av desse var born med alvorlege pusteproblem. Lækjarane hadde lite og inkje å stilla opp mot polioviruset og mot pusteproblema. Sjukehuset hadde éi jarnlunge. Ho kunne nyttast ved lette pusteproblem, men hadde minimal effekt hjå desse pasientane. Dessutan strøymde pasientane inn på sjukehuset i hopetal.

Kunne dei organisera effektiv pustehjelp for alle desse?

Lækjarane var tvilande. Dei rekna med at polioviruset hadde øydelagt delar av hjernen hjå dei sjukaste, og at naturen berre måtte gå sin gang. Ein av dei rådførte seg likevel med kollega Ibsen som hadde røynsle med å sikra frie luftvegar og god pustefunksjon hjå operasjonspasientar. Han var meir optimistisk og meinte at pustevanskane kunne vera forbigåande om pasientane berre fekk hjelp i akuttfasen.

Tilfellet Vivi viste at han kunne ha rett. Metoden han valde, var enkel: Luft vart pressa inn i dei medtekne pasientane frå ein blåsebelg kopla til ein slange i luftrøyret. Innblåsinga måtte gjerast manuelt, sidan respiratorar ikkje fanst på den tida.

Ibsen organiserte arbeidet slik at det vart gjennomførleg å gje opptil 70 pasientar pustehjelp samstundes. Dei vart samla i ei avdeling der utstyret var, og spesialistane kom til dei på rekkje og rad: lækjarar, sjukepleiarar og fysioterapeutar. I tillegg var hundrevis av medisinske studentar med på ein stor dugnad der dei jobba på skift for å sikra pasientlungene manuell innblåsing av luft gjennom dagar og veker. Slik etablerte Bjørn Ibsen i 1953 den aller første intensivavdelinga i verda.

Med den nye behandlinga vart dødsraten redusert frå 90 til 10 prosent etter nokre månader. Det medisinskfaglege var ikkje eigentleg nytt, men organiseringa og pågangsmotet var revolusjonerande, og resultata var sensasjonelle. Raskt vart det organisert liknande avdelingar i andre land, i Noreg først frå 1964.

Intensivmedisin vart altså til for pasientar med livstrugande pusteproblem. Dei kunne få hjelp med pusten for ein periode medan ein venta på at den akutte sjukdomen skulle gå over. Utstyr og spesiell kompetanse vart samla i ei eiga avdeling for å ta seg av dei aller sjukaste. I dag er utstyrsparken, medikamenta og overvakinga blitt meir avanserte.

Det same kan seiast om dagens intensivpersonale. Fleire spesialitetar og yrkesgrupper er med. Spesialsjukepleiarar er til stades heile døgeret, som regel éin per pasient, stundom to. Det blir dyrt, men det gjev resultat. Mange covid-19-pasientar er blitt berga med langvarig respiratorbehandling, i nokre få tilfelle med hjarte-lunge-maskin. Under pandemien vart det tydeleg for oss alle at intensivavdelingane er ein flaskehals i sjukehusa – og har vore det i minst ti år. For eitt år sidan fekk me oppleva endå ei «nedstenging» på grunn av svak intensivkapasitet.

I dag kan intensivbehandling betra sjansane for å overleva ved kritiske tilstandar som hjerneskade, hjernebløding, hjarte-lunge-sjukdom og livstrugande infeksjonar – for å nemna nokre.

Ei helsekrise av dimensjonar i møte med ein nevenyttig, oppdatert og pågåande lækjar som ikkje høyrde for mykje på pessimistane, det var alt som skulle til for å snu situasjonen i København den gongen. Dermed var faget intensivmedisin skapt. I dag gjev norske intensivavdelingar med sine knapt 300 plassar uvurderleg hjelp til 15.000 kritisk sjuke kvart år. Diverre er avdelingane overbelasta det meste av tida og driv utan reservekapasitet. Det må me gjera noko med. Alle veit jo at «Det er best aa vera budd» (Ivar Aasen).

Haldor Slettebø

Med den nye behandlinga vart dødsraten redusert frå 90 til 10 prosent etter nokre månader.

Emneknaggar

Fleire artiklar

Historia om Gilles Andruet (1958–1995) er ein gjengangar i «true crime»-sjangeren.

Historia om Gilles Andruet (1958–1995) er ein gjengangar i «true crime»-sjangeren.

Frå sjakkverdaKunnskap

Lagnaden til minnemeisteren

Fekk han eit rom for natta, vart senga og golvet straks dekte av appelsinar, appelsinskrell, klede og sovjetiske sjakkblad.

Atle Grønn
Historia om Gilles Andruet (1958–1995) er ein gjengangar i «true crime»-sjangeren.

Historia om Gilles Andruet (1958–1995) er ein gjengangar i «true crime»-sjangeren.

Frå sjakkverdaKunnskap

Lagnaden til minnemeisteren

Fekk han eit rom for natta, vart senga og golvet straks dekte av appelsinar, appelsinskrell, klede og sovjetiske sjakkblad.

Atle Grønn
Å rekna nautiske mil med passar og rullelinjal, er det nesten ingen som gjer lenger.

Å rekna nautiske mil med passar og rullelinjal, er det nesten ingen som gjer lenger.

Foto: May Linn Clement

KunnskapFeature

Vegen til båtførarkortet

Kva må til for å kunna føra store fritidsbåtar i høg fart?

May Linn Clement
Å rekna nautiske mil med passar og rullelinjal, er det nesten ingen som gjer lenger.

Å rekna nautiske mil med passar og rullelinjal, er det nesten ingen som gjer lenger.

Foto: May Linn Clement

KunnskapFeature

Vegen til båtførarkortet

Kva må til for å kunna føra store fritidsbåtar i høg fart?

May Linn Clement

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis