JavaScript is disabled in your web browser or browser is too old to support JavaScript. Today almost all web pages contain JavaScript, a scripting programming language that runs on visitor's web browser. It makes web pages functional for specific purposes and if disabled for some reason, the content or the functionality of the web page can be limited or unavailable.

Takk for at du vil dele artikkelen

Den du deler artikkelen med, kan lese og eventuelt lytte til heile artikkelen.
Det gjer vi for at fleire skal oppdage DAG OG TID.

Namnet ditt vert synleg for alle du deler artikkelen med.

Ord om språkKunnskap

Bergfast søppelberg

Kvar veke les vi inn utvalde artiklar, som abonnentane våre kan lytte til.
Lytt til artikkelen
2369
20221216
2369
20221216

Hardt mot hardt, sa kjerringa, ho datt i berget. Kva for eit berg ho datt i, er uvisst. Her finst til dømes koparberg, gråberg, flisberg (‘bergslag som lett klovnar’) og ròteberg (‘berg som er lett å smuldra eller kløyva i heller’). Beint fram mjuke er ingen av dei, so me kan trygt seia at det er leitt å detta i berget eller køyra i bergveggen. Glatte svaberg eller bergsva er òg leie. Sidan sva tyder ‘glatt stad’, er vendinga «glatt svaberg» strengt teke smør på flesk.

Smør, flesk og andre saker kan òg verta kalla berg, dersom ei stor mengd er samla på éin stad: smørberg, kjøtberg, fleskeberg, søppelberg, sildeberg (stor sildestim). Dei som vel å nytta det andre og tredje ordet om folk, kan dra til Blokksberg. Kva med ordet uførberg? Er det òg ei nedsetjande personnemning? Nei, her er det tale om eit berg som er uført i tydinga ‘ufarande, fælt ulendt’.

Fyrst og fremst nyttar me berg i tydingane ‘(lite) fjell, høgd’ og ‘fjellgrunn’, og det er den fyrste av desse tydingane som er den eldste. Ordet kjem etter alt å døma av ei indoeuropeisk rot som tyder ‘heva’ (jf. t.d. tysk Berg ‘høgd, fjell; ås; stor mengd’ og engelsk barrow ‘gravhaug’). Orda bergverk og berg-og-dal-bane har me frå tysk. Den yngre tydinga ‘fjellgrunn, samanhengande steinmasse’ står sterkt i nordiske mål, og det har nok med naturtilhøva å gjera. «Her på berget», seier me. Hjernen bak ordlaget heiter sjølvsagt Ludvig Holberg (jf. Erasmus Montanus).

Mange av oss som bur her mellom bakkar og berg utmed havet, har eit etternamn som kjem av eit stadnamn som har berg i seg. Attåt Berg har me til dømes Berge, Berger, Bergan og samansetjingar som Bergseng, Nordberg og Søberg (- tyder stundom ‘sør’, men ikkje støtt). Me skal heller ikkje gløyma Bergen eller Bjørgvin: ‘(beite)enga mellom fjella’. Under eit berg i Elverum vart det rydda ein bustad som fekk namnet undir Bergi på gamalnorsk, som seinare vart Berge, og so fekk berget (nytt) namn etter garden: Bergeberget.

Det er ikkje mange i dag som trur bergfast på bergkongar og andre bergtussar, men bergtekne vert me framleis. Det berget som truleg har fascinert flest, er venusberget. Eit mindre majestetisk namn på same kroppsdel, kjent frå ulike delar av landet, er musebakke. Det læt meir som ein liten bergknatt.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Digital tilgang til DAG OG TID – heilt utan binding

Prøv ein månad for kr 49.
Deretter kr 199 per månad. Stopp når du vil.

Hardt mot hardt, sa kjerringa, ho datt i berget. Kva for eit berg ho datt i, er uvisst. Her finst til dømes koparberg, gråberg, flisberg (‘bergslag som lett klovnar’) og ròteberg (‘berg som er lett å smuldra eller kløyva i heller’). Beint fram mjuke er ingen av dei, so me kan trygt seia at det er leitt å detta i berget eller køyra i bergveggen. Glatte svaberg eller bergsva er òg leie. Sidan sva tyder ‘glatt stad’, er vendinga «glatt svaberg» strengt teke smør på flesk.

Smør, flesk og andre saker kan òg verta kalla berg, dersom ei stor mengd er samla på éin stad: smørberg, kjøtberg, fleskeberg, søppelberg, sildeberg (stor sildestim). Dei som vel å nytta det andre og tredje ordet om folk, kan dra til Blokksberg. Kva med ordet uførberg? Er det òg ei nedsetjande personnemning? Nei, her er det tale om eit berg som er uført i tydinga ‘ufarande, fælt ulendt’.

Fyrst og fremst nyttar me berg i tydingane ‘(lite) fjell, høgd’ og ‘fjellgrunn’, og det er den fyrste av desse tydingane som er den eldste. Ordet kjem etter alt å døma av ei indoeuropeisk rot som tyder ‘heva’ (jf. t.d. tysk Berg ‘høgd, fjell; ås; stor mengd’ og engelsk barrow ‘gravhaug’). Orda bergverk og berg-og-dal-bane har me frå tysk. Den yngre tydinga ‘fjellgrunn, samanhengande steinmasse’ står sterkt i nordiske mål, og det har nok med naturtilhøva å gjera. «Her på berget», seier me. Hjernen bak ordlaget heiter sjølvsagt Ludvig Holberg (jf. Erasmus Montanus).

Mange av oss som bur her mellom bakkar og berg utmed havet, har eit etternamn som kjem av eit stadnamn som har berg i seg. Attåt Berg har me til dømes Berge, Berger, Bergan og samansetjingar som Bergseng, Nordberg og Søberg (- tyder stundom ‘sør’, men ikkje støtt). Me skal heller ikkje gløyma Bergen eller Bjørgvin: ‘(beite)enga mellom fjella’. Under eit berg i Elverum vart det rydda ein bustad som fekk namnet undir Bergi på gamalnorsk, som seinare vart Berge, og so fekk berget (nytt) namn etter garden: Bergeberget.

Det er ikkje mange i dag som trur bergfast på bergkongar og andre bergtussar, men bergtekne vert me framleis. Det berget som truleg har fascinert flest, er venusberget. Eit mindre majestetisk namn på same kroppsdel, kjent frå ulike delar av landet, er musebakke. Det læt meir som ein liten bergknatt.

Kristin Fridtun

Kristin Fridtun er filolog og forfattar.
E-post: kristin.fridtun@gmail.com

Emneknaggar

Fleire artiklar

Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Foto: Stian Lysberg Solum / NTB

HelseSamfunn

Kven bør få tilbod om mammografi?

Norske kvinner får eit heilt anna råd enn svenske
og amerikanske.

Christiane Jordheim Larsen
Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Brystkreft er den vanlegaste kreftforma blant norske kvinner. Biletet er frå Rosa sløyfe-aksjonen mot brystkreft, arrangert av Den norske Kreftforeningen.

Foto: Stian Lysberg Solum / NTB

HelseSamfunn

Kven bør få tilbod om mammografi?

Norske kvinner får eit heilt anna råd enn svenske
og amerikanske.

Christiane Jordheim Larsen

Teikning: May Linn Clement

Ordskifte
Halvor Tjønn

Å forveksla aggressor med forsvarar

«Etter at Putin kom til makta hausten 1999, har Russland ført ei heil rad med krigar.»

Den nyfødde kalven.

Den nyfødde kalven.

Foto: Hilde Lussand Selheim

Samfunn
Svein Gjerdåker

Ei ny Ameline er fødd

Vårsøg – også kalla Tripso sidan ho var så skvetten som ung, spissa øyro for ingenting og trippa med beina inn og ut av fjøset – fekk ein ny kalv natt til 13. mai.

Emma (Fanny L. Bornedal) arbeider som nattevakt ved rettsmedisinsk institutt, der foreldra i si tid vart utsette for drapsforsøk.

Emma (Fanny L. Bornedal) arbeider som nattevakt ved rettsmedisinsk institutt, der foreldra i si tid vart utsette for drapsforsøk.

Foto: Another World Entertainment

FilmMeldingar
Brit Aksnes

Skrekkeleg skuffande

Likte du Nattevakten, kjem du ikkje til å elska Nattevakten: Demoner går i arv, dersom det var det du håpte på.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen
Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Høgpatogen fugleinfluensa spreier seg stadig og har no råka mjølkekyr i USA.

Foto: Rodrigo Abd / AP / NTB

DyrFeature

Influensa-alarm

I mars i år blei det slått full smittealarm i USA. Fugleinfluensa er no funne i meir enn 40 mjølkekubesetningar frå ti ulike delstatar.

Arve Nilsen

les DAG OG TID.
Vil du òg prøve?

Her kan du prøve vekeavisa DAG OG TID gratis i tre veker.
Prøveperioden stoppar av seg sjølv.

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Komplett

Papiravisa
Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis

Digital

Digital utgåve av papiravisa
Digitale artiklar
Digitalt arkiv
Lydavis