Image Image Image Image Image Image Image Image Image Image

Dag og Tid | 20.10.2017

Gå til toppen

Toppen

Eg, ein okkupant

| Den 7. april 2017

Eg, ein okkupant

Geir Olav Jørgensen. Foto: Shay Jago

0 Flares Filament.io 0 Flares ×

Eg er ein okkupant. Omverda vil rekne meg for det. Men for oss som bur her, er dette ein del av Israel. I andre sine auge er det Syria.

Eg bur på Golanhøgdene i lag med familien min. Kven er eg? Ein nokså ukjend forfattar frå Noreg. Den sjette romanen min kjem på Cappelen Damm i august. Kona mi er jødisk israelar. Vi har fem ungar saman, og ungane går på skule her nede.
Vi har hatt mykje å gjere med Israel dei siste 20 åra, vi har budd her til og frå. Eg snakkar rimeleg godt hebraisk og kjenner meg heime i den livlege israelske kulturen, i dette frie landet blant ufrie land.
Landet Israel er i aller høgste grad ein kakofoni av meiningar og stemmer. Eg vil prøve å gje lesaren innsikt i korleis eg og mange israelarar tenkjer om vårt eige tilvære og situasjonen her.
Vi bur altså på Golanhøgdene. Det kan høyrast dramatisk ut. Men livet i Israel er først og fremst – dei aller fleste dagar, for folk flest – eit vanleg kvardagsliv. På ei anna side: Dette landet går hand i hand med dramatikken. Historia til det jødiske folket har ofte vore svært dramatisk.

Seksdagarskrigen
Under Seksdagarskrigen i 1967 tar Israel kontroll over Golanhøgdene. Syria vil ha Golan tilbake, og landet har verdssamfunnet på si side når det hevdar at okkupasjonen av Golan er ulovleg. Israelarane meiner at dei har rett til å vere her. Dei har forhandla med Syria fleire gonger, utan at det har ført fram. Israel tar ikkje sjansen på å gje frå seg dette området no.
Den som rår over Golan, har klare fordelar i ein krig. Og jødane kan ikkje risikere ein invasjon. Dette folket vil ikkje ha Jabhat al-Nusra-fronten hengande over seg. Eller IS-styrkane. Eller Al Qaida.
No er styrkane til Russland aktive nær grensa, og Assad har kome til hektene igjen. Iran er involvert på same sida, og ein ser at dei prøver å etablere basar langs Golanhøgdene. Hizbollah høyrer til i den same aksen, med Iran, Assad og Putin. Golanhøgdene i byte mot fred? Ein tenkjer ikkje lenger slik. Krigen kan kome hit når som helst.

FN-resolusjonar
Verda kan synest kva ho vil. FN kjem stadig med nye resolusjonar mot Israel. Ingen land i verda har fått fleire resolusjonar retta imot seg i FN enn demokratiet Israel, som har åtte millionar innbyggjarar i ei verd med sju milliardar menneske.
Er det rettvist? Spør israelarane om denne farsen. I FN er det éin jødisk stat og 57 muslimske statar, og det er nettopp dei muslimske statane som går i spissen for resolusjonane som blir retta mot Israel. Kan slike nasjonar lære oss om menneskerettar?

Presset frå Europa
Mange israelarar uttrykkjer stor forakt for hykleriet til dei tidlegare koloniherrane. Kva er det eigentleg EU ønsker å oppnå med den gjennomført negative haldninga som unionen har til Israel? Reinvaske Europas mørke fortid? Blidgjere muslimane, som dei har begynt å frykte, på heimebane? Trass i dei gryande utfordringane som Europa har i samband med den høge immigrasjonen, med stadige terroråtak, held europearane fram med å preike for Israel, og det blir dårleg likt i dette landet. I Israel ser ein svart på framtida til Europa.
Europearane begynner å forstå kva israelarane har hatt å stri med, men dei held på den same fasaden som før. Det er eit politisk spel. Ei haldning som går igjen, er at europearane kjem til å rakke ned på oss uansett kva vi gjer. Altså gjer vi som vi vil. Stick to your guns, blir det sagt. Ein lar ikkje andre ta styringa i tider som dette, ein tar ikkje sjansen på eit framand kompromiss, ei billeg politisk løysing frå Europa. I Midtausten gjeld andre reglar.

Valdsbruk
Nabolanda her kan vere tunge å forstå. Ein undertrykt kultur med preg av trongsyn. Eit eige syn på bruk av vald. Valdelege handlingar, også mot sivile, kan feirast.
Eit døme er 12. mars i år. Då vart den jordanske soldaten Ahmed Daqamseh lauslaten etter å ha sona straffa si. I 1997 opna han eld mot ein flokk med israelske skulejenter som var på besøk ved grenseovergangen Peace Island. Under rettssaka forklarte han at han skulle til å be, og kjende seg uroa av flokken med skravlande og lettliva jenter. 80 jenter stod samla då Daqamseh tok til å skyte. Maskingeværet låste seg etter kort tid. Sju jødiske jenter blei drepne, og mange blei skadde. Daqamseh uttalte til arabiske medium at han hadde gjort det på nytt om han fekk sjansen. Han angrar ingenting.
Førre månad var Daqamseh ferdig med å sone, og han blei motteken som ein folkehelt blant sine eigne i Jordan. Ein kortesje kledd med blomar køyrde gjennom gatene, føre ei jublande folkemengd. Oppmøtet var så stort at gatene inn til heimbyen til Daqamseh måtte blokkerast.
Eg trur dei fleste menneske frå Vesten vil ha vanskar med å skjøne noko slikt – ei frivol feiring av ein skruppellaus barnemordar. Men i Israel er ein ikkje sjokkert. Bilete frå feiringa blir vist på nyhende her, og dei vekkjer sjølvsagt harme, men livet går sin vande gang, ein veit omtrent kva ein har med å gjere. Også på israelsk side kan ein sjå at folk stør opp om valdelege hendingar, men då som eit marginalt fenomen.

Held på Golan
Israel må såleis halde fast på Golan. Dei fleste israelarar er samde om det. Husbygginga på Vestbreidda kan ein diskutere heftig. Men Golan må ein ikkje gje frå seg. Det meiner til og med folk på venstresida her.
Det meste av Golan er fjell og sletteland, og landskapet er vakkert. Men det er ikkje snakk om store stykket. Golanhøgdene er sju mil lang frå nord til sør, og to mil brei frå aust til vest. Omtrent som ein norsk kommune. Ofte bles vinden, og lufta er frisk.
Nokre utbomba bygningar står igjen etter den syriske hæren. Ein bunker har blitt overtatt av klatreplanter. Ein ser eitt og anna vasstårn, fruktgardar og vingardar. Jordsmonnet er rikt. Her går beitande kyr og hestar. Landsbyar ligg spreidde utover flata, men ein møter djupe dalsøkk undervegs.
Fleire område er avgrensa med gjerde og gule skilt med åtvaring om landminer som ligg igjen etter den syriske hæren. Syrarane gav kraftig motstand i 1967, og Israel leid store militære tap under innrykkinga. Syria gjorde eit nytt forsøk på å tilkjempe seg Golan i Iom Kippur-krigen i 1973. Også denne gongen skulle israelarane gå på store tap, men dei greidde å halde på høgda.
På det snøkledde fjellet Hermon finn ein det einaste skitrekket i Israel. Fjellet er synleg i nord, også for oss som bur heilt i sør. Frå huset som vi leiger, ser vi rett ned på Genesaretsjøen, der Kristus skal ha gått, med byen Tiberias på den andre sida. Om sommaren er marka brunsvidd. Området blir varmt som ein omn.
Syria og Jordan er naboar, og det er vanskeleg å elske slike naboar. Israel har fred med Jordan på papiret, men ein bør ikkje vere naiv. Ein kan håpe at freden held.
I Syria har ein blitt opplært til å hate jødane. Ja, gjerdet her må vere høgt og sterkt, med piggtråd i kveil, med sensor, kamera og væpna patrulje.

Kvardagsliv
Det finst eit vanleg kvardagsliv, også på Golan. Tempoet er rolegare enn det er i resten av Israel. Ein trekkjer seg litt tilbake her. For det meste er folk av det jordnære slaget, og dei fleste kjem frå arbeidarklassen.
Sentrum av Israel, med eit yrande folkeliv, er lett tilgjengeleg – ein halvtimes køyretur ned frå høgda. Noko av den gamle pionerånda som knytte israelarane saman i glanstida på 1950- og 60-talet, heng igjen her oppe. Midt i 2017 kan ein kjenne på restane av eit levande samhald på Golan, som eg ikkje har sett nokon annan plass. Folk er folk også her. Men ein hjelper kvarandre på ulike vis.
No deler regjeringa ut gratis tomter til dei som vil byggje hus på Golan, for å styrke Israels nærvær i området. Men det kan vere vanskeleg å skaffe seg jobb. Lønene er låge, og maten er dyrare. Mange kom og bygde seg hus likevel, og det er vanleg å pendle ned mot låglandet.
Kor blei det av dei som budde her før? Dei flykta inn i Syria, medan kampane gjekk føre seg. Men 20.000 drusarar blei verande igjen, og dei er i fleirtal. Drusarane er ikkje eit nasjonalistisk folk; dei var ein minoritet også då Syria hadde styringa. Dei har takka nei til israelsk statsborgarskap over lang tid, fordi dei har frykta at Assad vil ta kontroll over Golan på nytt. Dei vil i så tilfelle falle i unåde hos han, og det er jo ikkje ufarleg. Med Syria i kaos, og små utsikter til fred, er det fleire som tar imot tilbodet etter kvart.
Drusarane lever i fred med jødane. Dei fleste bur i nord, ved foten av Hermon, og tar aktivt del i samfunnet. Dei to folka kjem overeins. Jødane synest som regel godt om drusarane. Her kan ein ikkje peike på brot på menneskerettar, ikkje av den typen som ein finn på Vestbreidda.
Okkupasjonen på Golan må skiljast frå okkupasjonen på Vestbreidda. Vi snakkar om to ulike geografiske område, og to situasjonar som kan seiast å vere vidt ulike.Det går eit politisk skilje mellom busetjaren på Vestbreidda og busetjaren på Golan: På Vestbreidda høyrer dei til på den høgre sida. På Golan heller ein mot sentrum og venstre.

To nordmenn på Golan
Ein kveld svingar eg inn på tunet til ein annan nordmann som bur her. Han voks opp i Noreg, men kom hit før eg blei fødd. Han har ikkje vore så mykje heime dei siste 40–50 åra, som han seier, og det hender vi slår over på hebraisk.
Det er noko med denne tenksame mannen som minner meg om Jens Bjørneboe, det kan vere måten han snakkar på, eit avleggs norsk, konservativt i stilen. Han konverterte til jødedomen og tok namnet Yair Moi, og kriga for Israel i 1973. Kameratane døydde rundt han. Han blei såra i Sinai, og låg på sjukehus ei stund, før han drog ut i krigen igjen. Han har pensjonert seg, og veggene hans er kledde med bøker.
Begge kom vi altså til å hamne her, av alle stader – to nordmenn på Golan. Den eine er ny, den andre veteran. Samtida kjem opp. Den miserable tilstanden som verda er komen i, og det er som om mørket trengjer seg på, der vi sit. Vi blir sitjande tause i stova ei stund. Då stiller eg spørsmålet som brenn i meg, som eg ville stille nettopp han: Vil han råde meg til å flytte hit for godt med ungane mine i desse usikre tidene? Om vi tar det endelege steget, må ungane gå inn i Forsvaret her, og det kan ein jo ikkje ta lett på.
Men han har ikkje svaret; eg forstår at han vil ikkje påverke avgjersla mi. Svaret må eg finne sjølv. Men han tar meg hjarteleg i handa med begge hendene då vi tar farvel. Ville han seie noko meir? Eg køyrer derifrå, langs ein støvete grusveg, ut i den mørke natta.

Utsyn til Syria
Ungane mine går på ein god skule, basert på modellen til Sudbury. Vi flytta til Golan mest på grunn av denne skulen: ein skule som gjer fridom. På Sudbury står kunstfaga høgt i kurs. Ein dyrkar økologisk. Ein har esel og kaninar som ein steller med, eige musikkrom og studio, måling, dans og keramisk verkstad. Dagen er utan timeplan.
Skulen ligg berre 2,5 kilometer frå Syria, men denne delen av grensa har vore roleg til no, og vi håpar det held fram på det viset. Ein dag eg hentar dotter mi på skulen, køyrer eg ut til grensa med henne – eit innfall eg får. Vi drar for å sjå inn i Syria.
Det er ein nydeleg dag med sol. Bak oss ligg ei open eng. Eg stoppar ein bonde på vegen ut, og spør om det er trygt å køyre heilt opp til gjerdet. Han trekkjer på skuldrene, seier det går sikkert bra. Han jobbar langsmed gjerdet til vanleg, og det har ikkje skjedd noko til no.
Vi parkerer bilen og spaserer det siste stykket. Føre oss har vi Syria, og dette slår meg først: Det er det same landskapet. Den same grøne enga som vi har bak oss, strekkjer seg inn i Syria. Enga er kledd med gule og raude blomar. Ho bøyer av og stuper ned i ein skuggelagd dal – den naturlege bufferen mot angrep.
Det ser fredeleg ut, med fuglesongen, med den blå himmelen over oss. Men eg veit at kampane har gått føre seg berre 40 kilometer lenger nord. Eg veit at Aleppo finst. Eit utbomba hol, helvete på jord.
Naomi er 10 og veit lite om dette. Men ho skjønar at landet er i krig. Vi blir ståande ei stund. Vi ser ikkje folk. Men vi ser ein syrisk landsby i det fjerne. Ei kjensle av uhygge veks fram i meg, der vi står. Krigen er verkeleg. Han går føre seg i Syria no. Naomi bryt stilla til slutt: «Eg hadde ikkje trudd at det kunne vere så fint der borte.»
Men uhygga går bort. Om kvelden sit vi samla rundt bordet igjen, det er ein vanleg kveld med familien på Golan. Okkupant eller ei – eg trur på familien, eg trur på eigen råderett. Lukkeleg er den som kan leve fritt, og bu i eit land som er demokratisk.

Geir Olav Jørgensen er forfattar og busett på Golanhøgdene.

 

knapp knapp