Ivar Lo-Johansson skreiv i si tid ei novelle med tittelen «Den ensamma ålen», om ein brønnål som levde fantastisk lenge og til sist vart heilt kvit. I den sentrale novella, «Skjelettet og anatomiboka», i den nye boka til Hans Herbjørnsrud, finst også ein slik kvitål, eller fleire, som konkret og metaforisk går att gjennom heile teksten.
Før me kjem så langt, har forfattaren byrja boka med ein kort, intens tekst, «Men tiden løper», der det er enorme rørsler i alle retningar og ratio er fortrengd av kreativ intuisjon og fantasi.

Dikt og skjelett
Så er me i den lange novella, der ein tidlegare lærar tek med seg rekvisittar frå ein gammal skule som skal rivast, eit skjelett etter ein numedalsbonde som i 1835, 38 år gammal, vart drepen med øks av tvillingbror sin. Henrik Wergeland skal ha vore til stades under obduksjonen av den drepne, dette inspirerte han til å skriva eit dikt, «Cain og Abel», som vart stappa inn i ei anatomibok og som aldri vart kjent for andre lesarar enn den medisinstudenten som i si tid tok med seg skjelettet og anatomiboka til skulen, og som fortalde elevane sine om diktet. Studenten døydde i spanskesjuka, men læraren som overtek skjelettet i 1976, finn fram til nokre kallar som hadde studenten som lærar. Dei hugsar Wergeland-diktet, som denne nye læraren ikkje finn med det same, men som han, gjennom minnet til dei to kallane, dannar seg eit inntrykk av.
Han leitar etter diktet i alle Wergeland-skrifter han kjem over, han finn det ikkje, men han finn Wergeland. Diverre skriv han eit brev til den fremste Wergeland-forskaren i landet – ein gammal professor av ein type ein elles berre ser i Donald, klin kokos er han – som straks, ved ymt om diktet og overlevering av det sentrale biletet, brønnålen, vert i fyr og flamme og erklærer det for det beste av alle Wergeland-dikt. Deretter opnar Herbjørnsrud for viltre og wergelandske visjonar som gjer det klart at han nok er ein åndeleg slektning av den store diktaren. Det er spenst i synene og flog i fantasien, orda myldrar og lever, det kryp og det glitrar, det renn og det syng, angar og eimar så det somme tider er eit under, men andre gonger søkk det i hop til manér og konstruksjon, særleg når biletet på noko røynleg vert tillagt eigenskapane til biletet, og ikkje det røynlege. Slik skriv Herbjørnsrud om ei «tordensky av ravn» (sky er nok) eller om «snødriver av ark» (driver hadde gjort susen). Men det er sjølvsagt vride å halda styr på ein visjonær, som truleg skriv etter ein metode som kjem til syne i desse linene: «Jeg skrev, og pennen jaget opp flaksende syner mens jeg tok meg fram på en sti i hjemlig lende .... Stien korketrekkersveivet meg rundt og rundt nedetter åssiden samtidig som verselinjene lot pennen hårnålssvinge nedover arket jeg skrev på.»
I neste novelle, «Grenseløst», er det ein fiffig idé som ikkje vert heilt forløyst, eller som i det minste stivnar noko til i freistnader på å senda lesaren uturvande meldingar. Som når ein mann i samtale med grannen seier dette om son hans: «Burde han ikke snart få garden? Torkel er jo odelsgutt med kone og to sønner i framslengsalderen.» Det er eit stort komisk potensial i denne novella, men Herbjørnsrud går ein annan veg, sin eigen veg, kan ein vel seia, bortanfor komikken og logikken og inn i det eventyrlege.
«Sara 1993» er ei novelle om ei kvinne i eksistensielt skorfeste, ho lurer på om ho skal velja ingeniørhusbond og storby, eller heimbygd og røyrleggjar. Ho seier sjølv at ho har mange ord, men ingen tankar. Og ho har brønn, men vassrøyret er tett av is og rust.

Er verda eit dataspel?
Ei lang og merkverdig novelle, «Dvergmål», kjem til slutt i samlinga, der vert det drøfta slike spørsmål me kjenner frå filmar som Matrix eller 13. etasje. Er verda eigentleg eit dataspel? Her er det mykje interessant gruvling, men òg ein freistnad på å skildra ekstreme røynsler, som når sonen til altmoglegmann Evensen seier at faren er død, og difor lyser med ei lykt midt på blanke dagen. «Sola har sloknet», hevdar han, og: «Noen har myrdet dagslyset.» Slik poetisk affekt får lesaren til å tenkja at sikringen har gått i skrivarstova.
Alt i alt er likevel denne boka, med sine brønnar og beingrinder og mystiske kvitålar ut frå og inn i nye og gamle draumkvæde, ei merkeleg oppleving av eitkvart urgammalt og trolsk som det ikkje er råd å gripa med rasjonelt verkty, på sitt beste eit diktverk med røter i magien, men med konkrete uttrykk som liknar den organiske heilskapen til teksten. Diktaren er som ein sjaman, han syng fram gløymde eigenskapar ved naturen, slik regnet lokkar kantarellen opp mellom trerøtene. Ei god Herbjørnsrud-novelle er eit viltveksande mysterium, lik folkediktinga liknar ho i mangt ein sopp i skogen: Me ser fruktlekamen og trur me ser og kjenner soppen, men soppen lever i heile skogen, han ovrar seg i noko som kjem og går, men held sjølv fram, utan utsjånad, kvilande, ventande på regnet og på den manande songen til sjamanen.

Odd W. Surén er forfattar og fast bokmeldar i Dag og Tid.