Matematikaren og filosofen Bertrand Russel (1872–1970) vart fødd inn i dei to eldste og mest kjende familiane i engelsk historie, Russel på farssida, Stanley på morssida. Øystein Hide har redigert ei artikkelsamling med emne om krig og fred. Foto: Humanist Forlag

– Pasifist var han mest under første verdskrigen, men seinare argumenterte han for krig til dømes mot Hitler, ut frå det han kalla ein pasifistisk synsstad, seier Hide. Russel (1872–1970) vart 98 år, han skreiv rundt 50.000 brev, rundt 2000 kortare og lengre artiklar og over 70 bøker. Det blir ti sider kvar dag i seksti år.

Nok å lese
– Kor mykje av dette har du lese?
– Eg har lese bøkene der han har skrive om dei emna tekstane i boka handlar om, og nokre hundre artiklar. Eg har arbeidd fire år med Russell-arkiva i Canada, og studert med Russell-biografen Ray Monk, seier Hide, som er cand. philol. med hovudfag i filosofi, der han skreiv hovudoppgåve om Ludwig Wittgenstein. Det var arbeidet med Wittgenstein som førde han vidare til Russell. Russel og Wittgenstein møttest i 1911, eit møte som skulle få mykje å seie for begge.

– Ein annan grunn til fascinasjonen for Russell er at eg sjølv er militærnektar, seier Hide.

Russell gjekk i fengsel for det han trudde på, då han i 1917 vart dømd til seks månaders fengsel for ein artikkel han skreiv om rolla til USA i krigen. Tiltalen var at det ville skade tilhøvet England hadde til ein alliert. Soningstilhøva var milde, han fekk lese dei bøkene han ville innanfor sitt felt, og skreiv ein popularisert versjon av The Principles of Mathematics, som først kom ut i 1903.

To slags Russell
– Russel levde eit intenst og innhaldsrikt liv. Han var gift fire gonger, var utru mot alle og hadde tallause elskarinner. Han skreiv bøker om mange andre emne enn matematikk, filosofi og politikk, men det var arbeidet innanfor to hovudretningar som gjorde han kjend både i samtida og ettertida. Skal du arbeide med Russell, må du velje mellom den politiske humanisten og den logiske filosofen. Fred er ikkje filosofi, men praktisk handling, sa Russell. Eg har valt ut den politiske humanisten, seier Hide.

– Likevel hadde det logisk-filosofiske utgangspunktet hans mykje å seie for kritikken av Marx og marxismen?
– Sjølv ville han ikkje kalle det filosofi, men mykje av kritikken utdjupa han etter ei reise i Sovjet i 1920. Han ville sjå sosialisme i praksis og vart nedslått av det han såg.

Om bolsjevismen
Russel skreiv Praxis and Theory of Bolchevism i 1920, og eit av utdraga i artikkelsamlinga er frå denne boka. «Kommunistiske politikere vil sannsynligvis bli akkurat som politikerne i andre partier: Noen vil være ærlige, mens det store flertallet vil kultivere kunsten å fortelle en sannsynlig historie med den hensikt å lure folket til å gi dem makten. Den eneste måten politikere som gruppe kan forbedres på, er å lære opp folket politisk og psykologisk slik at de kan lære å avsløre humbug.» Den jugoslaviske kommunisten Milovan Djilas brukte Russell då han skreiv boka Den nye klasse.

– På sine gamle dagar var Russell eit ikon mange ville ta til inntekt for seg. I så måte minner han litt om vår eigen Arne Næss, seier Hide.

– Du er 31 år, kva gjorde Russell 31 år gammal?
– Han var nett ferdig med det matematiske hovudverket sitt, The Principles of Mathematics, som han hadde brukt ti år på. Det er noko å tenkje på, seier Øystein Hide.